Nienależne świadczenie
Świadczenie spełnione bez podstawy prawnej (np. ze względu na nieważność umowy). Podlega zwrotowi w trybie bezpodstawnego wzbogacenia. art. 410 K.c.
Nienależne świadczenie stanowi szczególną postać bezpodstawnego wzbogacenia (art. 410 § 1 K.c.) i zachodzi w czterech przypadkach: gdy spełniający w ogóle nie był zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył (condictio indebiti); gdy podstawa świadczenia odpadła po jego spełnieniu (np. wskutek odstąpienia od umowy lub jej rozwiązania); gdy zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty (condictio causa data causa non secuta); a także gdy czynność zobowiązująca była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Roszczenie o zwrot przedawnia się co do zasady w terminie 6 lat (lub 3 lat, gdy wiąże się z działalnością gospodarczą), od dnia, w którym świadczący mógł najwcześniej wezwać do zwrotu. Zwrot jest wyłączony m.in., gdy świadczący wiedział, że nie był zobowiązany (art. 411 pkt 1 K.c.) — chyba że zastrzegł zwrot, działał pod przymusem albo w wykonaniu nieważnej czynności. Obowiązek zwrotu obejmuje wartość wzbogacenia, a wygasa, gdy wzbogacony bezproduktywnie wyzbył się korzyści.
PrzykładPiotr Malinowski prowadzi działalność gospodarczą i w dniu 3 marca 2025 r. zleca swojemu księgowemu opłacenie faktury kontrahenta na kwotę 15 000 zł. Wskutek błędu w tytule przelewu bookkeeper wykonuje przelew dwukrotnie: o godz. 10:14 i o godz. 10:22 tego samego dnia. Odbiorca — firma Dostawa Plus Sp. z o.o. — niezwłocznie zauważa podwójną wpłatę, jednak zamiast zwrócić nadwyżkę, zalicza ją na poczet innej, spornej faktury z 2024 r., której Malinowski nie uznaje. Malinowski wzywa pisemnie do zwrotu 15 000 zł jako świadczenia nienależnego spełnionego bez podstawy prawnej — condictio indebiti — zakreślając 7-dniowy termin. Dostawa Plus odmawia, podtrzymując swoje stanowisko co do spornej faktury. Malinowski wnosi pozew, powołując się na art. 410 § 2 K.c. Sąd stwierdza, że druga wpłata nie miała żadnej podstawy prawnej (sporna faktura nie była ani uznana, ani zasądzona), a pozwana nie może jednostronnie zaliczyć nienależnego świadczenia na poczet innej wierzytelności bez zgody świadczącego. Zasądza zwrot 15 000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty. Sąd wskazuje przy tym, że roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia związanego z działalnością gospodarczą przedawnia się po 3 latach od dnia, w którym świadczący mógł najwcześniej wezwać do zwrotu, co w tym przypadku nastąpiło w dniu wykonania omyłkowego przelewu.
Zobacz też: bezpodstawne wzbogacenie
