Nieważność czynności prawnej
Bezskuteczność czynności od chwili dokonania (ex tunc). Powody: sprzeczność z ustawą, z zasadami współżycia, brak formy. Sąd może uznać z urzędu. art. 58 K.c.
Nieważność bezwzględna (art. 58 K.c.) oznacza, że czynność prawna nie wywołuje żadnych skutków prawnych od chwili jej dokonania (ex tunc) — w odróżnieniu od wzruszalności (nieważności względnej), gdzie czynność wywołuje skutki aż do chwili skutecznego jej unieważnienia. Przyczyny nieważności bezwzględnej to: sprzeczność treści lub celu czynności z bezwzględnie obowiązującym przepisem ustawy, zmierzanie do obejścia ustawy (fraus legis) oraz sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Nieważna jest też czynność dotknięta brakiem wymaganej formy ad solemnitatem (np. sprzedaż nieruchomości bez aktu notarialnego). Sąd uwzględnia nieważność z urzędu na każdym etapie postępowania, bez potrzeby podnoszenia zarzutu przez stronę. Jeżeli nieważnością dotknięta jest tylko część czynności, pozostała część pozostaje ważna, chyba że z okoliczności wynika, że bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana (art. 58 § 3 K.c.).
PrzykładAdam Wiśniewski i Bogdan Zając postanawiają w lipcu 2024 r. sprzedać i kupić działkę budowlaną o powierzchni 1200 m² w gminie Łomianki za cenę 200 000 zł. Aby zaoszczędzić na taksie notarialnej, sporządzają własnoręcznie dokument zatytułowany „Umowa sprzedaży gruntu”, opatrzony datą i podpisami obu stron, po czym Zając przelewa całą cenę na konto Wiśniewskiego. Wiśniewski przekazuje klucze do ogrodzenia i wprowadza Zająca w posiadanie nieruchomości. Rok później Wiśniewski, wiedząc że umowa jest nieważna z powodu braku formy aktu notarialnego (art. 158 K.c. w zw. z art. 58 § 1 K.c.), sprzedaje tę samą działkę osobie trzeciej — tym razem u notariusza — za 280 000 zł. Osoba trzecia nabywa własność skutecznie, bo formalnie Wiśniewski pozostał właścicielem wpisanym w księdze wieczystej. Zając wnosi pozew, żądając uznania pierwotnej umowy za wiążącą — sąd stwierdza nieważność bezwzględną ex tunc: własność nigdy nie przeszła na Zająca, bo czynność była dotknięta brakiem formy wymaganej pod rygorem nieważności. Jednocześnie sąd zasądza od Wiśniewskiego zwrot 200 000 zł wpłaconej ceny jako świadczenia nienależnego (art. 410 K.c.) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wezwania, a Zającowi nie przysługuje już możliwość odzyskania nieruchomości ze względu na ochronę rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych nabywcy trzeciego działającego w dobrej wierze.
Zobacz też: klauzula generalna · forma czynności prawnej
