Klauzula generalna zasady współżycia społecznego

Ogólne pojęcia w prawie (np. "zasady współżycia społecznego", "dobre obyczaje", "społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa"). Pozwalają na elastyczne stosowanie norm. art. 5 K.c.

Klauzula generalna to zawarty w przepisie ogólny zwrot odsyłający do kryteriów pozaprawnych, który daje sądowi swobodę oceny konkretnego stanu faktycznego bez sztywnego automatyzmu normy szczegółowej. W polskim prawie cywilnym kluczowe klauzule to: zasady współżycia społecznego, dobre obyczaje, społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa oraz dobra wiara. Najważniejszą normą korzystającą z klauzul jest art. 5 K.c., stanowiący, że czynienie ze swego prawa użytku sprzecznego z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Sąd nie może jednak zbudować na art. 5 K.c. samodzielnego roszczenia — przepis ten pełni wyłącznie funkcję obronną (zarzut nadużycia prawa). Klauzule generalne przeciwdziałają patologiom formalnie zgodnego z prawem, lecz nielojalnego działania i uzupełniają luki aksjologiczne kodeksu.

PrzykładJózef Malinowski od 1997 r. wiedział, że jego sąsiad Ryszard Kępa wybudował ogrodzenie murowane przesunięte o 1,2 m w głąb działki Malinowskiego. Malinowski milczał przez ćwierć wieku — przyjmował od Kępy coroczne prezenty z ogrodu (słoiki dżemów, warzywa) i nigdy nie kwestionował granicy. Po śmierci Kępy w 2022 r. jego spadkobierczynią została córka Joanna Kępa-Wrona. Malinowski w 2023 r. wniósł powództwo windykacyjne, żądając przywrócenia mu posiadania pasa gruntu i wyburzenia fragmentu ogrodzenia o wartości odtworzeniowej 35 000 zł. Joanna w odpowiedzi podniosła zarzut nadużycia prawa podmiotowego z art. 5 K.c., wskazując na wieloletnie tolerowanie sytuacji przez powoda, jego bierność i pobieranie świadczeń od jej ojca. Sąd rejonowy oddalił powództwo w zakresie żądania wyburzenia, stwierdzając, że jego uwzględnienie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego — przez 25 lat Malinowski swoim zachowaniem utwierdzał sąsiada w przekonaniu, że granica nie jest kwestionowana. Sąd podkreślił, że art. 5 K.c. pełni jedynie funkcję obronną i nie kreuje samodzielnego roszczenia — nie zasądził zatem Joannie żadnego wynagrodzenia za korzystanie z gruntu w przeszłości. Malinowski może natomiast dochodzić ochrony granicznej na przyszłość przez geodezyjne rozgraniczenie.

Zobacz też: nieważność · dobre obyczaje