Nieważność darowizny a choroba psychiczna darczyńcy

Choroba psychiczna darczyńcy a ważność darowizny

Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przepis wymienia w szczególności chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy oraz inne, nawet przemijające, zaburzenia czynności psychicznych.

Darowizna mieszkania dokonana w formie aktu notarialnego może więc być nieważna, jeżeli w chwili podpisywania aktu darczyńca nie rozumiał znaczenia swojego działania albo nie mógł swobodnie podjąć decyzji. Sam fakt leczenia psychiatrycznego, rozpoznania choroby albo późniejszego pogorszenia stanu zdrowia nie przesądza jeszcze o nieważności umowy.

Istotny jest konkretny moment złożenia oświadczenia woli, czyli dzień i okoliczności podpisania aktu darowizny. Sąd będzie badał, czy wtedy darczyńca miał rozeznanie co do tego, że przenosi własność nieruchomości, jakie są skutki tej czynności i czy decyzja była rzeczywiście jego własną decyzją.

Nieważność darowizny to nie to samo co odwołanie darowizny

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić dwie różne instytucje prawne. Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego dotyczy zachowania osoby obdarowanej i opiera się na innych przesłankach. Natomiast choroba psychiczna darczyńcy w chwili podpisywania aktu prowadzi do oceny, czy oświadczenie woli było w ogóle ważne.

Jeżeli darczyńca działał w stanie wyłączającym świadomość albo swobodę, czynność jest nieważna z mocy prawa. Nie chodzi wtedy o anulowanie ważnej darowizny, lecz o ustalenie skutków nieważności czynności od chwili jej dokonania.

To rozróżnienie ma znaczenie również procesowe. Podstawą materialnoprawną zarzutu nieważności jest art. 82 K.c., natomiast wybór żądania procesowego zależy między innymi od tego, kto jest wpisany jako właściciel w księdze wieczystej i jaki rezultat ma zostać osiągnięty.

Art. 189 K.p.c. czy art. 10 u.k.w.h. — jaki pozew wybrać?

Art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala żądać ustalenia istnienia albo nieistnienia prawa lub stosunku prawnego, jeżeli powód ma w tym interes prawny. Nie należy jednak zakładać, że pozew o ustalenie nieważności jest automatycznie podstawową drogą w każdej sprawie dotyczącej darowizny nieruchomości.

Jeżeli problem polega przede wszystkim na tym, że treść księgi wieczystej nie odpowiada rzeczywistemu stanowi prawnemu, trzeba rozważyć powództwo z art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Służy ono usunięciu niezgodności między stanem ujawnionym w księdze a rzeczywistym stanem prawnym.

W takim procesie sąd ustala rzeczywisty stan prawny nieruchomości i może badać materialnoprawną podstawę wpisu, w tym nieważność darowizny. Nie trzeba więc z góry zakładać dwóch kolejnych procesów: najpierw o ustalenie nieważności, a dopiero potem o uzgodnienie księgi wieczystej.

Przed wniesieniem pozwu warto przejść przez cztery pytania:

1. Jaki skutek ma zostać osiągnięty? Czy chodzi tylko o prawidłowe ujawnienie własności w księdze wieczystej, czy także o wiążące ustalenie nieważności umowy dla innych stosunków prawnych?
2. Co obecnie pokazuje księga wieczysta? Trzeba sprawdzić właściciela, podstawę wpisu, ewentualne dalsze zbycia, wzmianki i hipoteki.
3. Czy powód ma legitymację do żądania uzgodnienia księgi? Krąg osób uprawnionych do powództwa z art. 10 u.k.w.h. jest w orzecznictwie wiązany z kręgiem podmiotów mogących żądać wpisu do księgi wieczystej.
4. Czy istnieje szerszy interes prawny w ustaleniu nieważności? Jeżeli interes powoda nie wyczerpuje się w samej korekcie wpisu, art. 189 K.p.c. może nadal zapewniać potrzebną ochronę.

Jeżeli osoba uprawniona może uzyskać pełną ochronę przez uzgodnienie treści księgi wieczystej, sąd może uznać, że nie ma interesu prawnego w samym żądaniu ustalenia. Z drugiej strony sama możliwość wytoczenia powództwa z art. 10 u.k.w.h. nie wyklucza automatycznie art. 189 K.p.c., gdy wyrok ustalający jest potrzebny także dla innych skutków cywilnoprawnych.

Kto może wystąpić do sądu

W przypadku powództwa z art. 189 K.p.c. z pozwem może wystąpić osoba mająca interes prawny w ustaleniu nieważności darowizny. Może to być sam darczyńca, a po jego śmierci także spadkobierca, jeżeli wynik sprawy wpływa na jego sytuację prawną, na przykład na skład spadku lub rozliczenia majątkowe.

Jeżeli darczyńca nadal żyje, ale nie może samodzielnie działać w procesie, trzeba ustalić jego zdolność procesową oraz to, kto może go prawidłowo reprezentować. W zależności od sytuacji może chodzić o przedstawiciela ustawowego, opiekuna albo kuratora i zakres jego umocowania.

Powództwo z art. 10 u.k.w.h. ma węższy krąg legitymowanych. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wiąże się go z osobami uprawnionymi do złożenia wniosku o wpis do księgi wieczystej na podstawie art. 626² § 5 K.p.c. Spadkobierca powinien więc wykazać następstwo prawne, w praktyce najczęściej prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia.

Jakie dowody są potrzebne

Ciężar dowodu spoczywa na osobie, która twierdzi, że darowizna była nieważna. Wynika to z ogólnej zasady z art. 6 Kodeksu cywilnego oraz reguł postępowania dowodowego, w tym art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego.

Najważniejsze dowody w sprawach dotyczących choroby psychicznej darczyńcy to:

• dokumentacja leczenia psychiatrycznego, neurologicznego lub psychologicznego z okresu poprzedzającego i następującego po podpisaniu aktu,
• historie hospitalizacji, karty informacyjne, zaświadczenia lekarskie, wyniki badań i opinie specjalistów,
• zeznania osób, które widziały zachowanie darczyńcy w czasie zbliżonym do zawarcia umowy,
• dokumenty pokazujące sposób funkcjonowania darczyńcy, nietypowe decyzje majątkowe, zależność od obdarowanego albo presję,
• opinia biegłego psychiatry, a w razie potrzeby także psychologa lub neurologa.

W sprawach dotyczących aktu sprzed wielu lat dokumentacja medyczna bywa niepełna. Nie przekreśla to sprawy, ale zwiększa znaczenie zeznań świadków, dokumentów pośrednich oraz opinii biegłego opartej na całym materiale dowodowym.

Rola opinii biegłego psychiatry

W sprawach o nieważność darowizny z powodu choroby psychicznej opinia biegłego ma zwykle kluczowe znaczenie. Sąd nie rozstrzyga samodzielnie kwestii medycznych, lecz ocenia je na podstawie wiadomości specjalnych biegłego oraz pozostałych dowodów.

Biegły nie bada jedynie tego, czy darczyńca był chory. Ocenia przede wszystkim, czy w chwili podpisania aktu choroba albo zaburzenie psychiczne wyłączały zdolność świadomego albo swobodnego podjęcia decyzji. Nie każda diagnoza psychiatryczna oznacza nieważność czynności prawnej.

Stany wyłączające świadomość lub swobodę mogą wynikać z różnych zaburzeń psychicznych, neurologicznych albo innych stanów wpływających na proces decyzyjny. Zawsze trzeba jednak powiązać je z konkretną czynnością i konkretną datą.

Przebłyski świadomości i choroba przewlekła

Jeżeli choroba ma charakter przewlekły, sąd będzie badał, czy w dniu podpisania aktu darczyńca mógł znajdować się w okresie lepszego funkcjonowania. Mimo choroby osoba może w określonym czasie rozumieć znaczenie czynności i mieć możliwość swobodnego podjęcia decyzji.

Oświadczenie złożone w takim okresie może być ważne. Dlatego nie wystarczy wykazać, że darczyńca chorował przed i po darowiźnie. Trzeba udowodnić, że właśnie przy składaniu oświadczenia woli stan psychiczny wyłączał świadomość lub swobodę.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 9 marca 2011 r., sygn. akt I ACa 1506/10, wskazuje, że samo stwierdzenie depresji u strony czynności prawnej nie przesądza o nieważności oświadczenia woli. Konieczne jest ustalenie, czy w czasie dokonywania czynności występował stan odpowiadający przesłankom z art. 82 K.c.

Czy notariusz powinien zauważyć chorobę

Umowa darowizny nieruchomości wymaga aktu notarialnego, ale sam udział notariusza nie wyklucza późniejszego badania ważności czynności. Notariusz ma obowiązki związane z prawidłowością czynności, jednak nie zastępuje biegłego psychiatry.

Jeżeli notariusz nie dostrzegł nieprawidłowości, może to mieć znaczenie dowodowe, ale nie zamyka drogi do wykazania nieważności. Sąd ocenia cały materiał, w tym dokumentację medyczną, zeznania świadków, okoliczności sporządzenia aktu i opinię biegłego.

Darowizna może więc zostać uznana za nieważną mimo zachowania formy aktu notarialnego, jeżeli zostanie wykazane, że darczyńca w chwili składania oświadczenia woli znajdował się w stanie opisanym w art. 82 K.c.

Skutki nieważności i wpis w księdze wieczystej

Jeżeli sąd ustali nieważność darowizny, oznacza to, że nieważna czynność nie wywołała zamierzonego skutku przeniesienia własności. W sprawach dotyczących nieruchomości trzeba jednak oddzielić ocenę ważności umowy od sposobu doprowadzenia treści księgi wieczystej do zgodności z rzeczywistym stanem prawnym.

Wyrok wydany na podstawie art. 189 K.p.c. może w określonych sytuacjach pozwolić uniknąć odrębnego procesu o uzgodnienie księgi albo ułatwić takie postępowanie. Nie należy jednak zakładać, że w każdym przypadku sam wyrok ustalający automatycznie i bez dalszej analizy doprowadzi do właściwego wpisu. Znaczenie mają treść sentencji, aktualny stan księgi, rodzaj wpisu i kolejne czynności dotyczące nieruchomości.

Jeżeli obdarowany sprzedał nieruchomość osobie trzeciej albo obciążył ją hipoteką, sytuacja staje się bardziej złożona. Trzeba wtedy ocenić między innymi skutki rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, charakter dalszego rozporządzenia, dobrą lub złą wiarę nabywcy oraz prawa wierzycieli hipotecznych.

Dlatego przed wniesieniem pozwu należy ustalić aktualny stan księgi wieczystej, historię wpisów, podstawy kolejnych wpisów i to, kto obecnie jest ujawniony jako właściciel. Pozwala to dobrać żądanie tak, aby nie ograniczyć sprawy do samego ustalenia nieważności, jeżeli rzeczywistym celem jest także korekta stanu prawnego nieruchomości.

FAQ

Czy można podważyć darowiznę sprzed wielu lat?

Tak, jeżeli czynność była nieważna z powodu stanu opisanego w art. 82 K.c., sam upływ czasu nie powoduje, że nieważna czynność staje się ważna. Nie oznacza to jednak automatycznie skuteczności każdego późniejszego pozwu. Nadal trzeba wykazać przesłanki nieważności, właściwą legitymację i — przy art. 189 K.p.c. — interes prawny, a przy nieruchomości sprawdzić aktualny stan księgi wieczystej i ewentualne dalsze rozporządzenia.

Czy sama dokumentacja psychiatryczna wystarczy?

Niekoniecznie. Dokumentacja medyczna jest bardzo ważna, ale zwykle potrzebna jest także opinia biegłego, który oceni, czy stan darczyńcy w konkretnym dniu wyłączał świadomość albo swobodę decyzji. Pomocne mogą być również zeznania świadków i dokumenty pokazujące sposób funkcjonowania darczyńcy.

Czy notariusz odpowiada za to, że nie zauważył choroby?

To zależy od konkretnych okoliczności i jest odrębnym zagadnieniem od samej nieważności darowizny. W procesie dotyczącym ważności czynności najważniejsze jest ustalenie stanu darczyńcy w chwili podpisania aktu. Ewentualna odpowiedzialność notariusza wymaga osobnej oceny jego obowiązków i tego, czy miał podstawy dostrzec problem.

Czy spadkobierca może zakwestionować darowiznę?

Tak, jeżeli wykaże podstawę swojej legitymacji. Przy powództwie z art. 189 K.p.c. musi wykazać interes prawny w ustaleniu nieważności. Jeżeli potrzebne jest uzgodnienie treści księgi wieczystej na podstawie art. 10 u.k.w.h., trzeba dodatkowo sprawdzić, czy należy do kręgu osób uprawnionych do żądania odpowiedniego wpisu oraz wykazać następstwo prawne.

Co jeśli darczyńca miał lepsze i gorsze okresy choroby?

Wtedy sąd koncentruje się na stanie z dnia podpisania aktu. Jeżeli w tym czasie darczyńca rozumiał znaczenie czynności i mógł swobodnie zdecydować, darowizna może być ważna mimo choroby przewlekłej.

Czy wystarczy pozew o ustalenie nieważności, jeśli obdarowany jest wpisany w księdze wieczystej?

Nie zawsze. Jeżeli rzeczywistym celem jest usunięcie niezgodnego wpisu własności w księdze wieczystej, trzeba rozważyć powództwo z art. 10 ust. 1 u.k.w.h. Powództwo z art. 189 K.p.c. może nadal być właściwe, gdy powód ma szerszy interes prawny, którego nie wyczerpuje sama korekta księgi. Dobór żądania zależy więc od aktualnego stanu księgi, legitymacji powoda i skutku, jaki ma zostać osiągnięty.

Podsumowanie

Darowiznę nieruchomości dokonaną przez osobę chorą psychicznie można skutecznie zakwestionować wtedy, gdy da się wykazać, że w chwili podpisania aktu darczyńca znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Nie wystarczy sama diagnoza, późniejsze pogorszenie zdrowia ani przekonanie rodziny, że decyzja była nieracjonalna.

Po ustaleniu podstawy nieważności trzeba jeszcze dobrać właściwą drogę procesową. Gdy problem sprowadza się do niezgodnego wpisu własności w księdze wieczystej, istotne może być powództwo z art. 10 u.k.w.h. Gdy potrzebne jest szersze, wiążące ustalenie nieważności dla innych skutków prawnych, można rozważyć art. 189 K.p.c., pod warunkiem wykazania interesu prawnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795 — ISAP
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468 — ISAP
3. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 1066 — ISAP
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r., sygn. akt III CZP 106/05
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 2016 r., sygn. akt IV CSK 435/15
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2022 r., sygn. akt II CSKP 87/22
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 9 marca 2011 r., sygn. akt I ACa 1506/10