Nieważność darowizny a choroba psychiczna darczyńcy

Choroba psychiczna darczyńcy a ważność darowizny

Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przepis wymienia w szczególności chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy oraz inne, nawet przemijające, zaburzenia czynności psychicznych.

W praktyce oznacza to, że darowizna mieszkania dokonana w formie aktu notarialnego może zostać uznana za nieważną, jeżeli w chwili podpisywania aktu darczyńca nie rozumiał znaczenia swojego działania albo nie mógł swobodnie podjąć decyzji. Sam fakt leczenia psychiatrycznego, rozpoznania choroby albo późniejszego pogorszenia stanu zdrowia nie przesądza jeszcze o nieważności umowy.

Istotny jest konkretny moment złożenia oświadczenia woli, czyli dzień i okoliczności podpisania aktu darowizny. Sąd będzie badał, czy wtedy darczyńca miał rozeznanie co do tego, że przenosi własność mieszkania, jakie są skutki tej czynności i czy decyzja była rzeczywiście jego własną decyzją.

Nieważność darowizny to nie to samo co odwołanie darowizny

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić dwie różne instytucje prawne. Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego dotyczy zachowania osoby obdarowanej po dokonaniu darowizny i opiera się na innych przesłankach. Natomiast choroba psychiczna darczyńcy w chwili podpisywania aktu prowadzi do oceny, czy oświadczenie woli było w ogóle ważne.

Jeżeli darczyńca działał w stanie wyłączającym świadomość albo swobodę, czynność jest nieważna z mocy prawa. W takim przypadku nie chodzi o anulowanie ważnej darowizny, lecz o potwierdzenie przez sąd, że umowa od początku nie wywołała skutku prawnego.

Najczęściej właściwą drogą jest pozew o ustalenie nieważności czynności prawnej na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego. Powód musi wykazać interes prawny, czyli potrzebę uzyskania wyroku usuwającego niepewność co do prawa własności albo sytuacji spadkowej.

Kto może wystąpić do sądu

Z pozwem może wystąpić osoba, która ma interes prawny w ustaleniu nieważności darowizny. Może to być sam darczyńca, jeżeli jest w stanie działać procesowo, jego przedstawiciel ustawowy, opiekun, kurator, a po śmierci darczyńcy także spadkobierca, jeżeli wynik sprawy wpływa na skład spadku lub jego prawa majątkowe.

Jeżeli darczyńca nadal żyje, ale jego stan zdrowia uniemożliwia samodzielne działanie, przed rozpoczęciem sprawy trzeba ustalić, kto może go prawidłowo reprezentować. W niektórych przypadkach konieczne może być ustanowienie opiekuna, kuratora albo wcześniejsze rozstrzygnięcie kwestii ubezwłasnowolnienia, jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki.

Jeżeli darczyńca zmarł, spadkobiercy powinni dodatkowo przygotować dokumenty potwierdzające ich następstwo prawne, na przykład akt poświadczenia dziedziczenia albo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Bez wykazania interesu prawnego sąd może oddalić powództwo, nawet gdy istnieją wątpliwości co do stanu psychicznego darczyńcy.

Jakie dowody są potrzebne

Ciężar dowodu spoczywa na osobie, która twierdzi, że darowizna była nieważna. Wynika to z ogólnej zasady z art. 6 Kodeksu cywilnego oraz reguł postępowania dowodowego, w tym art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego.

Najważniejsze dowody w sprawach dotyczących choroby psychicznej darczyńcy to:

• dokumentacja leczenia psychiatrycznego, neurologicznego lub psychologicznego z okresu poprzedzającego i następującego po podpisaniu aktu,
• historie hospitalizacji, karty informacyjne, zaświadczenia lekarskie, wyniki badań i opinie specjalistów,
• zeznania osób, które widziały zachowanie darczyńcy w czasie zbliżonym do zawarcia umowy,
• dokumenty pokazujące nietypowe decyzje majątkowe, zależność od obdarowanego, izolację albo presję,
• opinia biegłego psychiatry, a w razie potrzeby także psychologa lub neurologa.

W sprawach dotyczących aktu sprzed wielu lat dokumentacja medyczna bywa niepełna. Nie przekreśla to sprawy, ale zwiększa znaczenie zeznań świadków, dokumentów pośrednich oraz opinii biegłego opartej na całości materiału dowodowego.

Rola opinii biegłego psychiatry

W sprawach o nieważność darowizny z powodu choroby psychicznej opinia biegłego ma zwykle kluczowe znaczenie. Sąd nie rozstrzyga samodzielnie kwestii medycznych, lecz ocenia je na podstawie wiadomości specjalnych biegłego oraz pozostałych dowodów.

Biegły nie bada jedynie tego, czy darczyńca był chory. Ocenia przede wszystkim, czy w chwili podpisania aktu choroba albo zaburzenie psychiczne wyłączały zdolność świadomego albo swobodnego podjęcia decyzji. To rozróżnienie jest bardzo ważne, ponieważ nie każda diagnoza psychiatryczna oznacza nieważność czynności prawnej.

W orzecznictwie podkreśla się, że stany wyłączające świadomość lub swobodę mogą wynikać między innymi z psychoz, poważnych zaburzeń depresyjnych lub maniakalnych, otępienia, zaburzeń pourazowych, uzależnień albo długotrwałej ciężkiej choroby. Zawsze jednak konieczne jest powiązanie tych okoliczności z konkretną czynnością prawną.

Przebłyski świadomości i choroba przewlekła

Jeżeli choroba ma charakter przewlekły, sąd będzie badał, czy w dniu podpisania aktu darczyńca mógł znajdować się w okresie lepszego funkcjonowania. W doktrynie i orzecznictwie określa się to czasem jako przebłysk świadomości, czyli stan, w którym mimo choroby osoba rozumie znaczenie czynności i może podjąć decyzję.

Oświadczenie złożone w takim okresie może być ważne. Dlatego nie wystarczy wykazać, że darczyńca chorował przed i po darowiźnie. Trzeba udowodnić, że akurat przy składaniu oświadczenia woli stan psychiczny wyłączał świadomość lub swobodę.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 9 marca 2011 r., sygn. akt I ACA 1506/10, trafnie wskazuje, że samo stwierdzenie depresji u strony czynności prawnej nie przesądza o nieważności oświadczenia woli. Konieczne jest wykazanie stanu wyłączającego świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli w czasie dokonywania czynności.

Czy notariusz powinien zauważyć chorobę

Umowa darowizny nieruchomości wymaga aktu notarialnego, ale sam udział notariusza nie wyklucza późniejszego badania ważności czynności. Notariusz ma obowiązek czuwać nad prawidłowością aktu i wyjaśnić stronom skutki czynności, jednak nie zastępuje biegłego psychiatry.

Jeżeli notariusz nie został poinformowany o chorobie, może to utrudniać dowodzenie, ponieważ akt notarialny jest dokumentem urzędowym, a notariusz mógł nie dostrzec nieprawidłowości. Nie oznacza to jednak, że sprawa jest z góry przegrana.

Sąd może uznać darowiznę za nieważną mimo sporządzenia aktu notarialnego, jeżeli z opinii biegłego i pozostałych dowodów wynika, że darczyńca nie był zdolny do świadomego albo swobodnego złożenia oświadczenia woli.

Skutki wyroku ustalającego nieważność

Jeżeli sąd ustali nieważność darowizny, przyjmuje się, że umowa od początku nie przeniosła własności. W praktyce sam wyrok może jednak nie kończyć wszystkich problemów. Często konieczne jest doprowadzenie księgi wieczystej do zgodności z rzeczywistym stanem prawnym albo podjęcie dalszych działań dotyczących wydania nieruchomości.

Sprawa komplikuje się, gdy obdarowany sprzedał mieszkanie osobie trzeciej albo obciążył nieruchomość hipoteką. Wtedy trzeba osobno ocenić skutki wpisów w księdze wieczystej, dobrą lub złą wiarę nabywcy oraz właściwy rodzaj roszczeń.

Dlatego przed wniesieniem pozwu warto ustalić aktualny stan księgi wieczystej, historię wpisów i to, kto obecnie faktycznie włada nieruchomością. Pozwala to uniknąć pozwu sformułowanego zbyt wąsko albo przeciwko niewłaściwej osobie.