Zasady współżycia społecznego
Klauzula generalna ograniczająca wykonywanie praw (nadużycie prawa). Sąd może odmówić ochrony prawnej, jeśli korzystanie z uprawnienia narusza te zasady. art. 5 K.c.
Zasady współżycia społecznego to klauzula generalna z art. 5 K.c., odsyłająca do powszechnie akceptowanych norm moralnych, uczciwości kupieckiej i przyzwoitości. Pełnią dwie funkcje: ograniczającą — wykonywanie prawa podmiotowego sprzeczne z tymi zasadami nie korzysta z ochrony (zarzut nadużycia prawa, tzw. exceptio doli); oraz prawotwórczą — czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest nieważna na podstawie art. 58 § 2 K.c. Art. 5 K.c. działa wyłącznie obronnie: nie tworzy samodzielnej podstawy do roszczeń, lecz paraliżuje cudze uprawnienie. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że powoływanie się na art. 5 K.c. powinno być wyjątkowe — zasada pewności prawa wymaga, by prawa podmiotowe były realizowane, a klauzula nie może służyć obejściu prawa. W praktyce pojawia się m.in. przy nadmiernych odsetkach, szykanowaniu dłużnika, nielojalnym wycofaniu się z negocjacji czy dochodzeniu roszczeń wobec osoby w wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej.
PrzykładArchitekt Tomasz przez ponad trzy lata prowadzi z deweloperem Budex sp. z o.o. intensywne rozmowy o kompleksowym projekcie osiedla. Deweloper wielokrotnie zapewnia go na piśmie — w mailach i protokołach spotkań — że umowa zostanie podpisana po uzyskaniu decyzji o warunkach zabudowy. Tomasz, działając w uzasadnionym zaufaniu do tych zapewnień, przygotowuje koncepcje architektoniczne, analizy chłonności terenu i wizualizacje — łącznie za ponad 80 000 zł kosztów własnych. W maju 2025 r. Budex bez żadnego wyjaśnienia informuje go jednozdaniowym mailem, że angażuje inną pracownię. Tomasz wnosi pozew o odszkodowanie na podstawie culpa in contrahendo (art. 72 § 2 K.c.) oraz art. 415 K.c., powołując się na art. 5 K.c. jako potwierdzenie naganności zachowania pozwanego. Sąd okręgowy analizuje korespondencję stron i stwierdza, że Budex przez wieloletnie, jednoznaczne deklaracje wytworzył po stronie Tomasza uzasadnione przekonanie o rychłym zawarciu umowy — a nagłe, nieuzasadnione zerwanie negocjacji narusza zasady współżycia społecznego i dobre obyczaje kupieckie. Sąd zasądza na rzecz architekta odszkodowanie w kwocie 70 000 zł odpowiadające ujemnego interesu umownemu, czyli stratom poniesionym w zaufaniu do rokowań. Powołanie się na art. 5 K.c. nie tworzy tu samodzielnego roszczenia, lecz wzmacnia ocenę naganności zachowania dłużnika przy ustalaniu bezprawności działania.
Zobacz też: dobre obyczaje · klauzula generalna
