Opieka
Instytucja prawna zapewniająca pieczę nad osobą małoletnią (gdy rodzice nie żyją) lub ubezwłasnowolnioną. Ustanawiana przez sąd opiekuńczy. art. 145 K.r.o.
Opieka powstaje z mocy postanowienia sądu opiekuńczego i jest sprawowana pod jego stałym nadzorem. Ustanawia się ją dla małoletniego, gdy żadne z rodziców nie ma pełnej władzy rodzicielskiej (są pozbawieni, zawieszeni lub nie żyją), oraz dla osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej (art. 145 i art. 175 k.r.o.). Opiekun pełni funkcję przedstawiciela ustawowego podopiecznego — działa w jego imieniu w sferze osobistej (decyzje zdrowotne, edukacyjne) i majątkowej (zarząd majątkiem). Czynności przekraczające zwykły zarząd wymagają uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego; dotyczy to m.in. sprzedaży nieruchomości, zaciągania pożyczek czy odrzucenia spadku. Opiekun ma obowiązek składania sądowi corocznych sprawozdań z pieczy i zarządu majątkiem. Opieka różni się od kurateli — ta ostatnia ma charakter pomocniczy i służy osobom częściowo ubezwłasnowolnionym lub w określonych sytuacjach (np. nasciturus, strona w postępowaniu). Pełnienie opieki jest zasadniczo bezpłatne, choć sąd może przyznać opiekunowi stosowne wynagrodzenie.
PrzykładW grudniu 2025 r. oboje rodzice 8-letniej Zofii giną w wypadku drogowym. Babcia, Maria Kowalska, składa do sądu rejonowego — wydziału rodzinnego — wniosek o ustanowienie jej opiekunem prawnym wnuczki. Sąd bada sytuację życiową babci, jej stan zdrowia i warunki mieszkaniowe, po czym w lutym 2026 r. wydaje postanowienie o ustanowieniu Marii opiekunem. Zofia odziedziczyła po rodzicach działkę budowlaną o wartości 180 000 zł oraz 40 000 zł na rachunku bankowym. Maria chce sprzedać działkę, by kupić bezpieczniejsze i mniejsze mieszkanie dla siebie i Zofii. Sprzedaż nieruchomości przekracza zakres zwykłego zarządu, więc babcia musi złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o zezwolenie na tę czynność, dołączając wycenę rzeczoznawcy i projekt umowy. Sąd analizuje, czy transakcja leży w interesie Zofii, i wydaje zezwolenie z zastrzeżeniem, że uzyskana cena zostanie wpłacona na odrębny rachunek bankowy podopiecznej, z którego Maria może dysponować środkami tylko za zgodą sądu. Co roku babcia składa sądowi pisemne sprawozdanie z zarządu majątkiem Zofii i z osobistej pieczy nad dzieckiem, w tym informacje o jej zdrowiu, edukacji i wydatkach pokrytych z majątku małoletniej.
Zobacz też: ubezwłasnowolnienie · władza rodzicielska
