Ubezwłasnowolnienie
Pozbawienie zdolności do czynności prawnych przez sąd (całkowite) lub jej ograniczenie (częściowe). Dotyczy osób z chorobą psychiczną, niedorozwojem. art. 13 K.c.
Ubezwłasnowolnienie jest wyjątkowym środkiem ochrony osoby, która z powodu choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej, pijaństwa lub narkomanii nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy w prowadzeniu spraw. Wyłącznie sąd okręgowy orzeka o ubezwłasnowolnieniu w postępowaniu nieprocesowym; uczestnikiem jest obowiązkowo prokurator. Ubezwłasnowolnienie całkowite (art. 13 K.c.) powoduje, że czynności prawne osoby ubezwłasnowolnionej są nieważne, a jej sprawy prowadzi opiekun. Ubezwłasnowolnienie częściowe (art. 16 K.c.) ogranicza zdolność do czynności prawnych — osoba może samodzielnie dokonywać drobnych czynności życia codziennego, lecz w ważniejszych sprawach potrzebuje zgody kuratora. Ubezwłasnowolnienie może być zmienione lub uchylone, gdy ustanie przyczyna. W postępowaniu sąd obligatoryjnie wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, i zazwyczaj zarządza badanie przez biegłego psychiatrę lub psychologa.
PrzykładTomasz K. (lat 68) od dwóch lat choruje na chorobę Alzheimera w stadium zaawansowanym — nie rozpoznaje bliskich, nie jest w stanie samodzielnie regulować rachunków, a w październiku 2024 r. podpisał pod namową obcej osoby umowę pożyczki na 40 000 zł na skrajnie niekorzystnych warunkach. Jego córka Beata K. złożyła w grudniu 2024 r. do Sądu Okręgowego w Krakowie wniosek o ubezwłasnowolnienie całkowite ojca, dołączając dokumentację medyczną (historię choroby, wyniki badań neurologicznych) i opisując zdarzenie z pożyczką. Sąd z urzędu zawiadomił prokuratora, który uczestniczył w postępowaniu. W lutym 2025 r. sąd wysłuchał Tomasza K. na posiedzeniu, przekonując się o braku orientacji w czasie i miejscu, a następnie powołał biegłego psychiatrę. Opinia stwierdziła całkowity brak zdolności kierowania postępowaniem z powodu otępienia. Sąd orzekł ubezwłasnowolnienie całkowite postanowieniem z kwietnia 2025 r. Sąd Rejonowy wszczął z urzędu postępowanie opiekuńcze i w czerwcu 2025 r. ustanowił Beatę K. opiekunem prawnym ojca. Jako opiekun Beata K. może w imieniu ojca zawierać umowy, zarządzać jego majątkiem (z tym, że do czynności przekraczających zwykły zarząd wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego) oraz złożyć powództwo o unieważnienie niekorzystnej umowy pożyczki z uwagi na brak zdolności do czynności prawnych Tomasza K. w chwili jej podpisania.
Zobacz też: zdolność do czynności prawnych · opieka
