Jakie są możliwości prawne w przypadku braku opieki nad seniorem

Podział problemu i strategia działania

W tej sprawie zasadne jest wyodrębnienie dwóch obszarów: kwestii faktycznej opieki nad seniorem oraz zagadnień finansowych i majątkowych. Precyzyjne ustalenie podstaw prawnych dotychczasowych relacji rodzinnych i majątkowych ma kluczowe znaczenie dla dalszych działań.

Skierowanie do pomocy społecznej i placówki opiekuńczej

Każdy członek rodziny, w tym także wnuk, może powiadomić organy pomocy społecznej o konieczności zapewnienia seniorowi całodobowej opieki, na przykład w domu pomocy społecznej, oddziale opiekuńczym lub hospicjum. Jest to rozwiązanie bezpieczniejsze niż doprowadzenie do sytuacji, w której osoba starsza zostaje bez realnej opieki, co mogłoby rodzić odpowiedzialność karną, w tym na podstawie art. 209 Kodeksu karnego.

W praktyce organy pomocy społecznej często dążą do ustalenia odpłatności za pobyt seniora w placówce, opierając się m.in. na art. 61, art. 96 oraz art. 103 ustawy o pomocy społecznej. W razie odmowy zawarcia umowy mogą zostać wydane decyzje administracyjne zobowiązujące do ponoszenia kosztów.

Obowiązek alimentacyjny i ryzyko obciążeń finansowych

Zamiast kierować sprawę do sądu, organy administracyjne często wydają decyzje o charakterze alimentacyjnym. Obowiązek alimentacyjny regulują art. 128–144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Może on dotyczyć nie tylko dzieci, ale także dalszych zstępnych, w tym wnuków.

Reprezentowanie interesów osoby starszej

Ze względu na stan zdrowia seniorka powinna być reprezentowana przez osobę trzecią. Może to być pełnomocnik na podstawie art. 95 i nast. Kodeksu cywilnego, w tym pełnomocnik z kręgu najbliższej rodziny, zgodnie z art. 87 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli stan zdrowia nie pozwala na samodzielne działanie, możliwe jest złożenie wniosku o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej na podstawie art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego lub rozważenie ubezwłasnowolnienia całkowitego albo częściowego na podstawie art. 13 i art. 16 Kodeksu cywilnego, przy zastosowaniu procedury z art. 544 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego.

Roszczenia wobec właściciela mieszkania i darowizny

Istotne jest ustalenie, czy przeniesienie własności mieszkania nastąpiło w drodze darowizny, zgodnie z art. 155 oraz art. 888 i nast. Kodeksu cywilnego, z jednoczesnym ustanowieniem służebności mieszkania na podstawie art. 301 i art. 302 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli doszło do darowizny, zastosowanie ma art. 897 Kodeksu cywilnego, który stanowi:
„Jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może jednak zwolnić się od tego obowiązku zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia.”

W skrajnych przypadkach brak realnego wsparcia może zostać uznany za rażącą niewdzięczność i prowadzić do odwołania darowizny na podstawie art. 898 Kodeksu cywilnego.

Służebność mieszkania a prawo dożywocia

Służebność mieszkania uprawnia jedynie do korzystania z lokalu i nie obejmuje obowiązku zapewniania opieki. Jest to odrębna instytucja od umowy dożywocia, uregulowanej w art. 908 i nast. Kodeksu cywilnego, która może nakładać na właściciela nieruchomości daleko idące obowiązki, w tym zapewnienie opieki, leczenia i utrzymania.

Meldunek, eksmisja i wydziedziczenie

Zameldowanie nie stanowi tytułu prawnego do lokalu, co wynika z art. 24 i nast. ustawy o ewidencji ludności. Eksmisji może dokonać wyłącznie komornik sądowy, a działania bez podstawy prawnej mogą rodzić odpowiedzialność karną, m.in. na podstawie art. 190 lub art. 191 Kodeksu karnego.

Wydziedziczenie w rozumieniu prawa, zgodnie z art. 1008 i nast. Kodeksu cywilnego, dotyczy wyłącznie pozbawienia prawa do zachowku, o którym mowa w art. 991 i nast. Kodeksu cywilnego.

Regres alimentacyjny między rodzeństwem

Jeżeli jedna osoba ponosi koszty opieki lub utrzymania seniora ponad własny obowiązek alimentacyjny, może dochodzić zwrotu części tych kosztów od innych zobowiązanych, w ramach tzw. regresu alimentacyjnego, przewidzianego w art. 140 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.