Brak opieki nad seniorem a DPS i mieszkanie

Od czego zacząć w sprawie braku opieki nad seniorem?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić trzy kwestie: bieżące bezpieczeństwo babci, finansowanie opieki oraz skutki wcześniejszego przeniesienia własności mieszkania. Najpilniejsze jest zapewnienie seniorce realnej opieki, a dopiero później rozliczanie tego, kto i w jakiej części powinien ponosić koszty.

Jeżeli mama nie jest już w stanie opiekować się babcią, nie powinna pozostawać jedyną faktyczną opiekunką tylko dlatego, że dotychczas tak wyglądała praktyka w rodzinie. Warto pisemnie zgłosić sytuację do właściwego ośrodka pomocy społecznej, opisać stan zdrowia babci, zakres potrzeb, brak możliwości dalszej opieki domowej oraz dane osób najbliższych, które mogą być zobowiązane do pomocy.

Skierowanie do domu pomocy społecznej

Dom pomocy społecznej jest rozwiązaniem dla osoby, która z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności wymaga całodobowej opieki, a nie można zapewnić jej niezbędnej pomocy w miejscu zamieszkania. Zgłoszenia może dokonać sama osoba zainteresowana, jej przedstawiciel ustawowy, członek rodziny, sąsiad albo inna osoba, która wie o zagrożeniu.

W praktyce ośrodek pomocy społecznej przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy, gromadzi dokumentację medyczną i dochodową, a następnie ocenia, czy zachodzą przesłanki do przyznania pomocy. Jeżeli osoba starsza jest w stanie świadomie decydować, co do zasady potrzebna jest jej zgoda. Gdy senior nie może samodzielnie i świadomie wyrazić woli, konieczne może być zaangażowanie sądu opiekuńczego albo ustanowienie odpowiedniej reprezentacji.

Nie należy czekać do momentu całkowitego załamania opieki. Pozostawienie osoby nieporadnej bez koniecznej pomocy może rodzić poważne konsekwencje prawne, w zależności od okoliczności także na gruncie prawa karnego, zwłaszcza gdy dochodzi do narażenia jej życia lub zdrowia.

Kto płaci za pobyt seniora w DPS?

Zasady odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej wynikają z ustawy o pomocy społecznej. W pierwszej kolejności koszty ponosi mieszkaniec domu, przy czym ustawa przewiduje limit potrącenia z jego dochodu. Następnie brani są pod uwagę małżonek, zstępni przed wstępnymi, a w dalszej kolejności gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Nie oznacza to jednak, że każde dziecko lub wnuk automatycznie zapłaci dowolną kwotę. Organ powinien badać sytuację dochodową i rodzinną osób zobowiązanych. W praktyce odpłatność może być ustalana w umowie z gminą albo w decyzji administracyjnej. Znaczenie mają m.in. art. 96 oraz art. 103 ustawy o pomocy społecznej, a także art. 61 tej ustawy.

Jeżeli gmina próbuje obciążyć kosztami jedną osobę, warto sprawdzić, czy prawidłowo ustalono krąg osób zobowiązanych, dochody, wydatki oraz szczególne okoliczności rodzinne. W określonych sytuacjach można wnosić o zwolnienie z odpłatności w całości albo w części, zwłaszcza gdy ponoszenie kosztów prowadziłoby do nadmiernego uszczerbku dla osoby zobowiązanej lub jej rodziny.

Obowiązek alimentacyjny dzieci i wnuków

Obowiązek alimentacyjny między krewnymi regulują art. 128 i następne Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Może on obejmować nie tylko dzieci wobec rodziców, ale również dalszych zstępnych, w tym wnuki. Kolejność i zakres obowiązku zależą jednak od konkretnej sytuacji rodzinnej, potrzeb seniora oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanych.

W sprawach dotyczących seniora alimenty mogą przybrać praktyczną postać finansowania opieki, leków, wyżywienia, rehabilitacji albo dopłat do placówki. Jeżeli jedna osoba faktycznie pokrywa większą część kosztów niż powinna, może rozważyć roszczenie regresowe wobec innych zobowiązanych na podstawie art. 140 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Służebność mieszkania a umowa dożywocia

Kluczowe jest ustalenie, jaki dokument został podpisany przy przeniesieniu mieszkania. Sama służebność mieszkania, o której mowa w art. 301 i art. 302 Kodeksu cywilnego, daje uprawnionemu prawo korzystania z oznaczonego lokalu albo jego części. Co do zasady nie oznacza jeszcze, że właściciel ma obowiązek zapewniać opiekę, wyżywienie, leczenie czy utrzymanie.

Inaczej wygląda sytuacja przy umowie dożywocia uregulowanej w art. 908 i następnych Kodeksu cywilnego. W takim modelu nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, chyba że strony inaczej określiły obowiązki w umowie. Może to obejmować przyjęcie jako domownika, dostarczanie wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła, opału, pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawienie pogrzebu zgodnie ze zwyczajami miejscowymi.

Dlatego przed podjęciem kroków prawnych trzeba uzyskać akt notarialny i sprawdzić, czy była to darowizna ze służebnością, umowa dożywocia, czy jeszcze inna konstrukcja prawna. Od tego zależą roszczenia babci oraz realny zakres obowiązków właściciela mieszkania.

Darowizna mieszkania i obowiązki obdarowanego

Jeżeli mieszkanie zostało przekazane w drodze darowizny, zastosowanie mogą mieć przepisy art. 888 i następnych Kodeksu cywilnego. Szczególnie ważny jest art. 897 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim, jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków brakujących do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wykonania obowiązków alimentacyjnych.

W praktyce może to oznaczać żądanie, aby obdarowany uczestniczył w kosztach utrzymania, leczenia, opieki lub pobytu w placówce. Obdarowany może jednak bronić się, wykazując m.in. brak wzbogacenia albo własną sytuację majątkową. Każdorazowo wymaga to analizy aktu notarialnego, obecnej wartości korzyści i sytuacji życiowej darczyńcy.

W skrajnych przypadkach można rozważyć odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności na podstawie art. 898 Kodeksu cywilnego. Nie każdy konflikt rodzinny uzasadnia jednak taki krok. Potrzebne są poważne zachowania obdarowanego wobec darczyńcy, a oświadczenie o odwołaniu darowizny jest ograniczone terminami wynikającymi z Kodeksu cywilnego.

Jak reprezentować interesy osoby starszej?

Jeżeli babcia zachowuje zdolność świadomego podejmowania decyzji, może udzielić pełnomocnictwa zaufanej osobie. Pełnomocnik może pomagać w sprawach urzędowych, kontaktach z placówkami, gminą, lekarzami i w ewentualnych sprawach sądowych, o ile zakres pełnomocnictwa jest odpowiednio określony.

Jeżeli stan zdrowia babci nie pozwala jej samodzielnie prowadzić spraw, można rozważyć wniosek o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej na podstawie art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Kurator może zostać ustanowiony do prowadzenia określonych spraw albo szerszego wsparcia, zależnie od potrzeb.

Ubezwłasnowolnienie całkowite lub częściowe, o którym mowa w art. 13 i art. 16 Kodeksu cywilnego, powinno być traktowane jako rozwiązanie dalej idące. Stosuje się je wtedy, gdy osoba z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń, w szczególności alkoholizmu lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw. Postępowanie prowadzi sąd okręgowy według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

Meldunek właściciela i prawo do lokalu

Zameldowanie właściciela w lokalu nie przesądza o tym, kto faktycznie ma obowiązek opieki nad babcią. Meldunek ma charakter ewidencyjny i sam w sobie nie tworzy ani nie odbiera prawa do mieszkania. O prawie do lokalu decyduje przede wszystkim własność, ograniczone prawa rzeczowe, umowy oraz orzeczenia sądowe.

Jeżeli babci przysługuje służebność mieszkania, właściciel powinien respektować jej prawo korzystania z lokalu w zakresie określonym w akcie notarialnym. Samowolne usuwanie rzeczy, wymiana zamków, wymuszanie opuszczenia lokalu lub presja psychiczna mogą prowadzić do odpowiedzialności cywilnej, a w poważniejszych przypadkach także karnej.

Wydziedziczenie, zachowek i konflikty rodzinne

Wydziedziczenie w znaczeniu prawnym nie polega na samym pominięciu kogoś w testamencie. Jest to pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku i wymaga wskazania przyczyny przewidzianej w art. 1008 Kodeksu cywilnego. Zachowek regulują art. 991 i następne Kodeksu cywilnego.

W opisanej sprawie spory o przyszły spadek nie powinny przesłaniać bieżącego obowiązku zabezpieczenia opieki nad babcią. Jeżeli pojawiają się jednocześnie kwestie darowizn, zachowku i kosztów opieki, warto zebrać dokumenty: akt notarialny przeniesienia lokalu, dokumentację medyczną, rachunki za opiekę, korespondencję z rodziną oraz pisma z ośrodka pomocy społecznej.

Jakie działania warto podjąć praktycznie?

W pierwszej kolejności należy zgłosić sprawę do ośrodka pomocy społecznej i opisać, że dotychczasowa opiekunka nie jest już w stanie dalej sprawować opieki z uwagi na wiek lub stan zdrowia. Dobrze jest zrobić to pisemnie i zachować potwierdzenie złożenia pisma.

Równolegle warto uzyskać odpis aktu notarialnego dotyczącego mieszkania oraz sprawdzić treść księgi wieczystej. Trzeba ustalić, czy wpisana jest służebność mieszkania, czy zawarto umowę dożywocia oraz czy właściciel lokalu przyjął jakiekolwiek dodatkowe obowiązki wobec babci.

Następnie należy ustalić, kto faktycznie ponosił koszty opieki, w jakiej wysokości i przez jaki okres. Rachunki, przelewy, umowy z opiekunką, potwierdzenia zakupu leków i rehabilitacji mogą mieć znaczenie zarówno w rozmowach z rodziną, jak i w sprawie o alimenty, regres lub rozliczenie kosztów.