Przedawnienie roszczenia o zachowek — termin i przerwanie biegu

W sprawach o zachowek samo ustalenie, że termin wynosi 5 lat, nie wystarcza. Trzeba jeszcze prawidłowo określić zdarzenie rozpoczynające bieg terminu, sprawdzić regułę końca roku oraz przeanalizować wszystkie postępowania, ugody, wpłaty i oświadczenia stron. Błąd w jednym z tych punktów może zdecydować o oddaleniu powództwa.

Kiedy roszczenie może się przedawnić

Pięć lat od ogłoszenia testamentu

Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Chodzi o formalne otwarcie i ogłoszenie testamentu przez sąd albo notariusza, a nie o prywatne odczytanie dokumentu w rodzinie.

Data śmierci spadkodawcy i data ogłoszenia testamentu mogą być różne. Jeżeli testament ogłoszono kilka miesięcy albo kilka lat po śmierci, dla roszczenia kierowanego przeciwko spadkobiercy testamentowemu zasadnicze znaczenie ma data ogłoszenia testamentu.

Brak wiedzy uprawnionego o ogłoszeniu testamentu co do zasady nie przesuwa początku terminu. Dlatego osoba, która podejrzewa, że spadkodawca pozostawił testament, powinna sprawdzić akta postępowania spadkowego i datę protokołu otwarcia oraz ogłoszenia testamentu.

Pięć lat od otwarcia spadku

Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z powodu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się po 5 latach od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy. Taki sam punkt początkowy ustawa przewiduje dla wskazanych roszczeń przeciwko fundacji rodzinnej oraz osobie, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.

Jeżeli nie było testamentu, a spór o zachowek toczy się między spadkobiercami ustawowymi z powodu darowizn dokonanych przez spadkodawcę, w orzecznictwie przyjmuje się odpowiednie stosowanie art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego. W takim układzie termin liczy się od otwarcia spadku. Ocena wymaga jednak ustalenia, przeciwko komu dokładnie kierowane jest roszczenie i z jakiego przysporzenia wynika obowiązek zapłaty.

Jak liczyć termin przedawnienia w tej sprawie

Krok 1: ustal podstawę roszczenia

Najpierw trzeba odpowiedzieć, czy roszczenie jest kierowane przeciwko spadkobiercy testamentowemu, spadkobiercy ustawowemu, zapisobiercy windykacyjnemu, obdarowanemu, fundacji rodzinnej czy osobie, która otrzymała mienie po rozwiązaniu fundacji rodzinnej. Od tej kwalifikacji zależy data początkowa.

Krok 2: znajdź właściwy dokument i datę

W sprawie testamentowej kluczowy jest protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu. Przy roszczeniu liczonym od otwarcia spadku potrzebny jest akt zgonu. Jeżeli testamentów było kilka, należy ustalić, z którego testamentu wynika konkretny krąg uprawnionych i zobowiązanych. Sam fakt późniejszego ogłoszenia kolejnego testamentu nie zawsze uruchamia nowy termin.

Krok 3: dodaj 5 lat i sprawdź koniec roku

Po ustaleniu daty początkowej należy obliczyć 5 lat. Następnie trzeba uwzględnić art. 118 zdanie drugie Kodeksu cywilnego: co do zasady koniec terminu przedawnienia dłuższego niż 2 lata przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Przykładowo termin liczony od 15 marca 2021 r. zasadniczo osiąga 5 lat 15 marca 2026 r., ale jego koniec przypada 31 grudnia 2026 r.

W starszych sprawach, zwłaszcza gdy termin rozpoczął się przed 9 lipca 2018 r. albo był wcześniej przerywany, trzeba dodatkowo zbadać przepisy przejściowe. Nie należy automatycznie stosować reguły końca roku bez sprawdzenia historii roszczenia.

Krok 4: odtwórz wszystkie zdarzenia wpływające na termin

Na osi czasu trzeba zaznaczyć pozwy, wnioski sądowe, postępowania egzekucyjne, mediacje, zawezwania do próby ugodowej, częściowe wpłaty, prośby o rozłożenie długu na raty, ugody oraz pisemne uznania roszczenia. Każde z tych zdarzeń może mieć inny skutek.

Co przerywa albo zawiesza bieg przedawnienia

Przerwanie biegu przedawnienia

Przerwanie oznacza, że po zakończeniu zdarzenia wywołującego przerwę termin biegnie od początku. Zgodnie z art. 123 Kodeksu cywilnego skutek taki może wywołać czynność przed sądem lub innym właściwym organem podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia. Typowym przykładem jest skuteczne wniesienie pozwu o zapłatę zachowku.

Sąd Najwyższy przyjął również, że pozew o zachowek może przerwać bieg przedawnienia całego roszczenia, nawet gdy ostatecznie ustalona kwota okaże się wyższa od kwoty wskazanej pierwotnie. Nie zwalnia to jednak powoda z obowiązku możliwie dokładnego określenia żądania i przedstawienia sposobu jego obliczenia.

W określonym układzie między spadkobiercami ustawowymi skutek przerywający może mieć także wniosek uprawnionego o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy. Jest to wniosek wynikający z konkretnego orzecznictwa i nie powinien być automatycznie odnoszony do każdego postępowania spadkowego.

Bieg przedawnienia przerywa także uznanie roszczenia przez zobowiązanego. Może ono wynikać z jednoznacznego oświadczenia, ugody, prośby o raty albo częściowej zapłaty, jeżeli z okoliczności wynika, że dłużnik potwierdza istnienie długu. Sama rozmowa o możliwości polubownego zakończenia sporu nie zawsze wystarczy.

Zawieszenie biegu przedawnienia

Zawieszenie nie zeruje dotychczasowego biegu terminu. Okres, w którym zachodzi przeszkoda, nie jest liczony, a po jej ustaniu termin biegnie dalej. Obecnie mediacja zawiesza bieg przedawnienia przez czas jej trwania. Taki sam skutek ma postępowanie pojednawcze wszczęte wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej.

Ma to praktyczne znaczenie, ponieważ starsze materiały prawne mogą błędnie wskazywać, że mediacja albo zawezwanie do próby ugodowej zawsze przerywa termin. Dla czynności podejmowanych obecnie właściwym skutkiem jest zawieszenie.

Do zawieszenia może dojść także w innych sytuacjach określonych w art. 121 Kodeksu cywilnego, między innymi przy roszczeniu dziecka przeciwko rodzicowi przez czas trwania władzy rodzicielskiej, roszczeniu jednego małżonka przeciwko drugiemu przez czas trwania małżeństwa albo wtedy, gdy siła wyższa rzeczywiście uniemożliwia dochodzenie roszczenia przed sądem.

Jak podnieść zarzut przedawnienia

W typowej sprawie o zachowek między osobami prywatnymi sąd nie uwzględnia przedawnienia z urzędu. Pozwany powinien wyraźnie podnieść zarzut przedawnienia, najlepiej już w odpowiedzi na pozew albo w sprzeciwie lub zarzutach od nakazu zapłaty, w terminie wskazanym w pouczeniu sądu.

Zarzut powinien wskazywać:

• że pozwany podnosi zarzut przedawnienia dochodzonego roszczenia;
• datę śmierci spadkodawcy albo datę ogłoszenia właściwego testamentu;
• sposób obliczenia pięcioletniego terminu i datę jego końca;
• dlaczego wskazywana przez powoda czynność nie przerwała ani nie zawiesiła terminu;
• wniosek o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu.

Do pisma warto dołączyć dokumenty potwierdzające daty, na których opiera się zarzut. Jeżeli powód twierdzi, że doszło do uznania długu, mediacji albo wcześniejszego postępowania, pozwany powinien odnieść się do tych okoliczności i zakwestionować ich skutek, gdy istnieją ku temu podstawy.

Podniesienie zarzutu przedawnienia może wyjątkowo zostać ocenione jako nadużycie prawa na podstawie art. 5 Kodeksu cywilnego. Jest to wyjątek, a nie reguła. Sąd bada wówczas całokształt okoliczności, w tym długość opóźnienia, przyczyny bezczynności uprawnionego, zachowanie zobowiązanego i relacje rodzinne. Sam fakt, że strony są rodziną albo że ustalenie wartości spadku było trudne, nie przesądza jeszcze o nieuwzględnieniu zarzutu.

Przedawnienie a wezwanie, pozew, nakaz zapłaty i egzekucja

Po prawomocnym wyroku, prawomocnym nakazie zapłaty albo ugodzie sądowej roszczenie stwierdzone takim tytułem przedawnia się co do zasady po 6 latach. Świadczenia okresowe należne w przyszłości przedawniają się po 3 latach. Wszczęcie egzekucji może ponownie przerwać bieg terminu.

Pozew o zachowek wytacza się przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a gdy takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić — przed sąd miejsca położenia majątku spadkowego albo jego części. Przy wartości przedmiotu sporu do 100 000 zł właściwy rzeczowo jest co do zasady sąd rejonowy, a gdy wartość przewyższa 100 000 zł — sąd okręgowy.

W pozwie trzeba wskazać dokładną kwotę żądania, datę wymagalności, okoliczności uzasadniające zachowek, sposób jego obliczenia, dowody oraz fakty uzasadniające właściwość sądu. W praktyce dołącza się dokumenty spadkowe, testament, akty stanu cywilnego, dokumenty dotyczące darowizn, wykaz majątku i dowody jego wartości, a także wezwanie do zapłaty.

FAQ

Czy roszczenie o zachowek zawsze przedawnia się po 5 latach?

W aktualnym stanie prawnym art. 1007 Kodeksu cywilnego przewiduje pięcioletnie terminy dla podstawowych roszczeń o zachowek. W starszych sprawach trzeba jednak sprawdzić przepisy przejściowe, wcześniejsze przerwy i zawieszenia.

Od kiedy liczyć 5 lat, gdy jest testament?

Co do zasady od formalnego ogłoszenia testamentu, z którego wynika roszczenie wobec konkretnej osoby. Nie jest to dzień sporządzenia testamentu ani automatycznie dzień śmierci spadkodawcy.

Czy brak wiedzy o testamencie zatrzymuje termin?

Co do zasady nie. Początek biegu jest związany z obiektywnym zdarzeniem w postaci ogłoszenia testamentu, a nie z chwilą, w której uprawniony faktycznie się o nim dowiedział.

Czy wezwanie do zapłaty przerywa przedawnienie zachowku?

Nie. Samo wysłanie wezwania nie przerywa ani nie zawiesza terminu. Skutek może powstać dopiero wtedy, gdy zobowiązany uzna roszczenie, albo gdy uprawniony podejmie właściwą czynność sądową.

Czy częściowa zapłata przerywa termin?

Może stanowić niewłaściwe uznanie roszczenia i przerwać bieg przedawnienia, jeżeli z okoliczności wynika potwierdzenie istnienia długu. Trzeba zbadać tytuł przelewu, korespondencję i stanowisko zobowiązanego.

Czy mediacja przerywa przedawnienie?

Obecnie mediacja zawiesza bieg przedawnienia przez czas jej trwania. Po zakończeniu mediacji termin biegnie dalej, a nie od początku.

Czy sąd sam uwzględni przedawnienie?

W typowej sprawie o zachowek między osobami prywatnymi pozwany powinien podnieść zarzut. Najbezpieczniej zrobić to w pierwszym piśmie procesowym i przedstawić pełne wyliczenie terminu.

Czy po przedawnieniu można dobrowolnie zapłacić zachowek?

Tak. Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia zobowiązania. Zobowiązany może zapłacić dobrowolnie albo zrzec się korzystania z zarzutu po upływie terminu, przy czym ocena skutków konkretnego oświadczenia wymaga analizy jego treści.

Podsumowanie

W sprawie o zachowek najpierw ustal datę ogłoszenia właściwego testamentu albo datę śmierci spadkodawcy, następnie dodaj 5 lat, zastosuj regułę końca roku i sprawdź każde zdarzenie mogące przerwać lub zawiesić termin. Nie zakładaj, że wezwanie do zapłaty zabezpiecza roszczenie. Gdy termin jest bliski, kluczowe jest podjęcie właściwej czynności procesowej przed jego upływem.

Osoba pozwana powinna natomiast szybko odtworzyć chronologię i podnieść zarzut przedawnienia wraz z dokumentami. Ostateczna ocena zależy od podstawy roszczenia, treści testamentów, historii postępowań i zachowania stron.

Stan prawny: 6 sierpnia 2026 r.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 5, art. 117–125 oraz art. 1007.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 17, art. 39 i art. 187.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 10 października 2013 r., III CZP 53/13.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 27 października 2022 r., II CSKP 306/22.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 7 lipca 2021 r., III CSKP 107/21.