Gospodarstwo przepisane na syna a zachowek

Czy zachowek należy się, gdy rodzice jeszcze żyją?

Nie. Zachowek jest roszczeniem związanym ze spadkiem, a spadek otwiera się dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy. Dopóki rodzice żyją, dzieci nie mogą skutecznie żądać od brata zapłaty zachowku tylko dlatego, że wcześniej otrzymał gospodarstwo.

Po śmierci każdego z rodziców sprawę ocenia się osobno. Jeżeli gospodarstwo należało do obojga rodziców, przy zachowku po pierwszym z nich bierze się pod uwagę zasadniczo wartość udziału należącego do zmarłego rodzica, a po śmierci drugiego rodzica analizuje się kolejną część majątku.

W opisanej sytuacji istotne jest także to, że nie podpisano u notariusza umowy zrzeczenia się dziedziczenia ani umowy obejmującej zrzeczenie się zachowku. Sama ustna deklaracja, że rodzeństwo nie chce gospodarstwa albo że brat nie będzie spłacał sióstr, nie pozbawia automatycznie prawa do przyszłych roszczeń spadkowych.

Zobacz również: przepisanie domu na jedno z dzieci a zachowek

Darowizna gospodarstwa a doliczenie do zachowku

Podstawową zasadę określa art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek. Co do zasady wynosi on połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku osoby małoletniej lub trwale niezdolnej do pracy - dwie trzecie tego udziału.

Przy obliczaniu zachowku uwzględnia się nie tylko majątek pozostawiony w spadku, lecz także określone darowizny i zapisy windykacyjne. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego darowizny co do zasady dolicza się do spadku. Wyjątki dotyczą między innymi drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz niektórych darowizn dokonanych dawno temu na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

W praktyce oznacza to, że darowizna gospodarstwa rolnego dokonana na rzecz syna, który jest dzieckiem spadkodawców, może być doliczona przy obliczaniu zachowku nawet wtedy, gdy od jej dokonania minęło wiele lat. Nie działa tu prosta zasada, że po 10 latach darowizna zawsze przestaje mieć znaczenie. Ten termin ma ograniczone zastosowanie i nie obejmuje typowej darowizny na rzecz dziecka będącego spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku.

Darowizna, dożywocie czy inna umowa?

Najważniejszym dokumentem jest akt notarialny, na podstawie którego brat otrzymał gospodarstwo. Potoczne określenie, że rodzice przepisali gospodarstwo, może oznaczać różne umowy. Skutki dla zachowku zależą właśnie od rodzaju tej umowy.

• Darowizna - co do zasady jej wartość może być doliczona do substratu zachowku.
• Umowa dożywocia - jest umową odpłatną, ponieważ nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy określone świadczenia, na przykład utrzymanie. Taka umowa zwykle nie jest traktowana tak jak darowizna przy obliczaniu zachowku.
• Inne umowy dotyczące gospodarstw rolnych - mogą wymagać osobnej analizy, zwłaszcza gdy były zawierane w związku z rentą, emeryturą rolniczą albo obowiązkami wobec przekazujących.

Jeżeli więc rodzice przekazali synowi gospodarstwo zwykłą darowizną, pozostałe dzieci mogą po śmierci rodziców rozważać roszczenie o zachowek. Jeżeli jednak była to umowa dożywocia albo inna umowa odpłatna, ocena może być mniej korzystna dla rodzeństwa.

Kto może żądać zachowku po rodzicach?

Po rodzicach uprawnionymi do zachowku są przede wszystkim dzieci, o ile dziedziczyłyby z ustawy. Jeżeli dziecko żyje i nie zostało skutecznie wyłączone od dziedziczenia, to ono jest osobą uprawnioną. Dzieci tej osoby, czyli wnuki spadkodawcy, zasadniczo nie mają wtedy własnego roszczenia o zachowek po dziadkach.

Wnuki mogą wejść w miejsce swojego rodzica w szczególnych sytuacjach, na przykład gdy rodzic nie dożył otwarcia spadku. Trzeba jednak każdorazowo ustalić, kto dziedziczyłby ustawowo po konkretnym spadkodawcy w chwili jego śmierci.

To, że jedna z sióstr była małoletnia w chwili przekazania gospodarstwa, nie przesądza jeszcze o wysokości jej zachowku. Dla ustalenia, czy przysługuje jej podwyższony zachowek w wysokości dwóch trzecich udziału, istotny jest jej status w chwili otwarcia spadku, czyli w chwili śmierci rodzica.

Ile może wynosić zachowek?

Obliczenie zachowku wymaga kilku kroków. Najpierw ustala się krąg osób, które dziedziczyłyby z ustawy. Następnie ustala się ich udziały spadkowe. Dopiero od tak ustalonego udziału oblicza się zachowek, czyli zwykle połowę, a w przypadku małoletniego zstępnego lub osoby trwale niezdolnej do pracy - dwie trzecie.

Do obliczeń dolicza się darowizny podlegające doliczeniu, w tym darowiznę gospodarstwa, jeżeli była to rzeczywiście darowizna. Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. To bardzo ważne przy gospodarstwach rolnych, bo przez lata mogły zmienić się ceny gruntów, budynków i wyposażenia.

Od należnego zachowku mogą zostać odliczone korzyści, które uprawniony otrzymał od spadkodawcy, jeżeli przepisy nakazują ich zaliczenie. Dlatego przed skierowaniem żądania do brata trzeba zebrać informacje nie tylko o gospodarstwie, lecz także o innych darowiznach, testamentach, składnikach majątku i długach spadkowych.

Przeczytaj też: zasiedzenie przeciwko współspadkobiercom

Czy można zrzec się zachowku?

Tak, ale wymaga to zachowania odpowiedniej formy. Zrzeczenie się dziedziczenia, a także zrzeczenie ograniczone do zachowku, wymaga umowy zawartej z przyszłym spadkodawcą w formie aktu notarialnego. Nie wystarczy rozmowa przy rodzinnym stole, zgoda wyrażona ustnie ani samo stwierdzenie, że ktoś nie chce gospodarstwa.

Jeżeli więc siostra albo inne dziecko rodziców nie podpisało u notariusza umowy z rodzicami, co do zasady nie można przyjąć, że skutecznie zrzekło się zachowku. Trzeba jednak sprawdzić dokumenty, bo czasem przy okazji przekazania gospodarstwa sporządzano dodatkowe oświadczenia lub umowy, których skutki prawne nie są oczywiste dla członków rodziny.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Roszczenia o zachowek nie można odkładać bez końca. Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego termin przedawnienia wynosi co do zasady 5 lat. W zależności od sytuacji liczy się go od ogłoszenia testamentu albo od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy, zwłaszcza przy roszczeniach kierowanych przeciwko osobie obdarowanej.

W sprawie gospodarstwa przekazanego jednemu dziecku termin ten należy analizować osobno po śmierci każdego z rodziców. Jeżeli jeden rodzic umrze wcześniej, roszczenie dotyczące jego części majątku może zacząć biec wcześniej niż roszczenie po drugim rodzicu.

Co można zrobić już teraz?

Skoro rodzice żyją, zwykle nie składa się jeszcze pozwu o zachowek. Można natomiast uporządkować dokumenty i ustalić, jaką dokładnie umowę zawarto. W praktyce warto uzyskać odpis aktu notarialnego, sprawdzić księgę wieczystą, ustalić, kto był właścicielem gospodarstwa oraz czy rodzice zachowali inne składniki majątku.

Jeżeli relacje rodzinne na to pozwalają, można też porozmawiać z rodzicami o dobrowolnym uregulowaniu sytuacji, na przykład przez darowizny dla pozostałych dzieci, testament, zapis windykacyjny albo inną formę rozliczenia. Takie rozwiązania powinny być jednak przygotowane ostrożnie, ponieważ mogą wpływać na przyszłe dziedziczenie i zachowek.

Podsumowanie

Jeżeli brat otrzymał gospodarstwo rolne w darowiźnie, a pozostałe rodzeństwo nie podpisało notarialnej umowy zrzeczenia się dziedziczenia ani zachowku, po śmierci rodziców może powstać roszczenie o zachowek. Nie oznacza to jednak automatycznie, że każda osoba otrzyma taką samą kwotę albo że roszczenie będzie bezsporne.

Decydujące znaczenie mają dokumenty: akt notarialny przekazania gospodarstwa, ewentualny testament, skład majątku po zmarłym rodzicu, wcześniejsze darowizny i sytuacja osób uprawnionych. Największa różnica występuje między darowizną a umową dożywocia, ponieważ tylko darowizna co do zasady jest doliczana przy obliczaniu zachowku.

FAQ

Czy mogę żądać zachowku, skoro rodzice jeszcze żyją?

Nie. Zachowek powstaje dopiero po śmierci spadkodawcy. Dopóki rodzice żyją, można co najwyżej sprawdzać dokumenty, ustalać rodzaj umowy i próbować uregulować sprawę rodzinnie.

Czy ustna zgoda na brak spłaty odbiera prawo do zachowku?

Zasadniczo nie. Skuteczne zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku wymaga umowy z przyszłym spadkodawcą zawartej w formie aktu notarialnego. Sama rozmowa rodzinna nie wystarcza.

Czy darowizna sprzed 20 lat liczy się do zachowku?

Może się liczyć, jeżeli została dokonana na rzecz dziecka spadkodawcy, czyli osoby będącej spadkobiercą albo uprawnionej do zachowku. W takich sytuacjach upływ 10 lat nie wyłącza automatycznie doliczenia darowizny.

Czy moje dzieci mogą żądać zachowku po moich rodzicach?

Co do zasady nie, jeżeli Pani żyje i sama byłaby powołana do spadku po rodzicach. Wnuki mogą uzyskać własne uprawnienia przede wszystkim wtedy, gdy wchodzą w miejsce swojego rodzica przy dziedziczeniu ustawowym.

Czy umowa dożywocia daje rodzeństwu prawo do zachowku?

Sama umowa dożywocia zwykle nie jest traktowana jak darowizna, ponieważ ma charakter odpłatny. Nie oznacza to jednak, że każda sprawa jest oczywista. Trzeba sprawdzić treść aktu notarialnego i rzeczywisty cel umowy.

Od kiedy liczy się przedawnienie zachowku?

Termin wynosi zasadniczo 5 lat. W zależności od podstawy roszczenia liczy się go od ogłoszenia testamentu albo od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy. Przy darowiźnie gospodarstwa termin trzeba analizować po każdym rodzicu osobno.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., sygn. akt II CK 444/02

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.