Ubezwłasnowolnienie osoby chorej na schizofrenię

Czy schizofrenia wystarczy do ubezwłasnowolnienia?

Nie każda osoba chorująca na schizofrenię powinna być ubezwłasnowolniona. Sąd nie orzeka ubezwłasnowolnienia tylko dlatego, że ktoś ma rozpoznaną chorobę psychiczną, leczy się psychiatrycznie albo okresowo trafia do szpitala. Kluczowe jest to, jak choroba wpływa na codzienne funkcjonowanie, rozumienie konsekwencji decyzji i prowadzenie spraw osobistych oraz majątkowych.

Ubezwłasnowolnienie całkowite jest możliwe wtedy, gdy osoba wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Ubezwłasnowolnienie częściowe może wchodzić w grę, gdy osoba potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, ale jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Podstawowe przesłanki wynikają z art. 13 i art. 16 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji szczególnie istotne jest zaciąganie kredytów. Jeżeli wynika ono z objawów choroby, braku rozeznania, podatności na manipulację albo okresów zaostrzenia choroby, może to być argument za podjęciem działań ochronnych. Nadal jednak sąd będzie oceniał całość sytuacji, a nie sam fakt zadłużania się.

Ubezwłasnowolnienie całkowite a częściowe

Przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym osoba traci zdolność do czynności prawnych. Co do zasady nie może samodzielnie zawierać ważnych umów, poza drobnymi umowami życia codziennego, jeżeli nie prowadzą do rażącego pokrzywdzenia. Dla takiej osoby ustanawia się opiekuna prawnego.

Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym osoba ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Może wykonywać część czynności samodzielnie, ale dla ważniejszych czynności, zwłaszcza zobowiązujących lub rozporządzających majątkiem, konieczna może być zgoda przedstawiciela ustawowego albo późniejsze potwierdzenie czynności, zależnie od rodzaju umowy i zakresu uprawnień kuratora. Zgodnie z art. 181 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo jest uprawniony do jej reprezentowania i zarządu majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi.

W praktyce różnica jest bardzo istotna. Jeżeli problem polega głównie na niekontrolowanym zaciąganiu zobowiązań finansowych, sąd będzie badał, czy wystarczy ubezwłasnowolnienie częściowe i kurator, czy stan chorej osoby jest na tyle poważny, że konieczne jest ubezwłasnowolnienie całkowite i opiekun.

Kto może złożyć wniosek i do jakiego sądu?

Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się do sądu okręgowego. Co do zasady właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której wniosek dotyczy, a przy braku miejsca zamieszkania sąd miejsca jej pobytu. Zasady postępowania znajdują się w art. 544 i następnych Kodeksu postępowania cywilnego.

Do złożenia wniosku uprawnieni są między innymi małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy osoby, której wniosek dotyczy. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z art. 545 § 2 K.p.c. krewni nie mogą zgłaszać takiego wniosku, jeżeli osoba ma już przedstawiciela ustawowego. W opisanej sprawie zarówno mąż chorej, jak i jej córka mogą należeć do kręgu osób uprawnionych do złożenia wniosku.

We wniosku trzeba opisać fakty uzasadniające ubezwłasnowolnienie, wskazać dowody i przedstawić dokumentację, która pokazuje realny wpływ choroby na życie osoby chorej. Przydatne mogą być dokumenty medyczne, informacje o hospitalizacjach, korespondencja z bankami lub firmami pożyczkowymi, umowy kredytowe, wezwania do zapłaty, a także zeznania osób z najbliższego otoczenia.

W toku postępowania sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, i korzysta z opinii odpowiednich biegłych, w szczególności lekarza psychiatry lub neurologa oraz psychologa. Ocena nie ogranicza się do samego rozpoznania choroby, lecz obejmuje jej wpływ na zdolność kierowania postępowaniem i rzeczywistą potrzebę ochrony.

Doradca tymczasowy w pilnych sprawach

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie może potrwać. Jeżeli istnieje pilna potrzeba ochrony osoby chorej lub jej majątku, sąd może rozważyć ustanowienie doradcy tymczasowego. Podstawą jest art. 548 Kodeksu postępowania cywilnego.

Doradca tymczasowy ma znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy osoba, której dotyczy wniosek, podejmuje działania mogące szybko pogorszyć jej sytuację, na przykład zaciąga kolejne kredyty, sprzedaje wartościowe składniki majątku albo jest wykorzystywana przez osoby trzecie. Ustanowienie doradcy tymczasowego powoduje ograniczenie zdolności do czynności prawnych na czas trwania postępowania.

W przypadku osoby pełnoletniej sąd może ustanowić doradcę tymczasowego przy wszczęciu lub w toku postępowania, na wniosek uczestnika albo z urzędu, jeżeli uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia. Co do zasady przed ustanowieniem doradcy należy wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek.

Obowiązki opiekuna prawnego lub kuratora

Opiekun prawny osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie reprezentuje ją i dba o jej sprawy osobiste oraz majątkowe. Kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo wspiera ją w zakresie określonym przez sąd i przepisy. W obu przypadkach funkcja ta nie oznacza dowolności w zarządzaniu życiem i majątkiem chorego.

Osoba, która rozważa pełnienie funkcji opiekuna albo kuratora, powinna znać przepisy o opiece i kurateli, w szczególności art. 145 i następne Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Opiekun powinien działać z należytą starannością, kierować się dobrem podopiecznego, uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego na ważniejsze czynności dotyczące osoby lub majątku oraz wykonywać obowiązki sprawozdawcze wynikające z przepisów i zarządzeń sądu.

Do typowych obowiązków opiekuna należą między innymi: reprezentowanie podopiecznego przed urzędami, sądami i instytucjami, pilnowanie spraw finansowych, dbanie o świadczenia, kontakt z placówkami medycznymi i opiekuńczymi oraz podejmowanie działań chroniących majątek. Przy ważniejszych decyzjach, na przykład sprzedaży mieszkania, zaciągnięciu zobowiązania lub poważnym rozporządzeniu majątkiem, potrzebne może być zezwolenie sądu opiekuńczego.

Czy ojciec może zostać opiekunem i co po jego śmierci?

Jeżeli matka zostałaby ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd opiekuńczy ustanowiłby dla niej opiekuna. Zgodnie z art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dobro osoby pozostającej pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem powinien być ustanowiony przede wszystkim jej małżonek, a w jego braku ojciec lub matka. Sąd ocenia jednak także rzeczywistą zdolność kandydata do wykonywania obowiązków.

Jeżeli ojciec zostałby opiekunem, musiałby faktycznie zajmować się sprawami żony w zakresie wymaganym przez przepisy i orzeczenia sądu. Nie wystarczy formalne figurowanie jako opiekun. Sąd opiekuńczy może żądać informacji, sprawozdań i wyjaśnień, a w razie niewłaściwego wykonywania obowiązków może zwolnić opiekuna i ustanowić inną odpowiednią osobę.

Po śmierci ojca córka nie zostaje opiekunem automatycznie. Sąd musiałby ustanowić nowego opiekuna. Córka może zostać wskazana jako kandydatka, ale sąd powinien ocenić, czy ma rzeczywistą możliwość pełnienia tej funkcji. Jeżeli z ważnych powodów nie może jej objąć, powinna jasno przedstawić sądowi swoją sytuację, na przykład obowiązki zawodowe, rodzinne, odległość od miejsca pobytu matki lub stan zdrowia.

Czy można odmówić bycia opiekunem?

Nie należy zakładać, że sąd całkowicie ignoruje stanowisko osoby wskazywanej na opiekuna. Kandydat może wyjaśnić, dlaczego nie jest w stanie wykonywać tej funkcji. Jeżeli jednak sąd ustanowi daną osobę opiekunem, przepisy przewidują obowiązek objęcia opieki, przy czym z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zwolnić z tego obowiązku.

W praktyce warto działać wcześniej. Jeżeli córka wie, że nie może zajmować się matką, powinna przedstawić to w postępowaniu i wskazać możliwe alternatywy, na przykład inną osobę z rodziny, osobę bliską albo potrzebę ustanowienia opiekuna spoza rodziny. Sąd powinien szukać rozwiązania, które będzie realne, a nie tylko formalne.

Kredyty zaciągane przez osobę chorą psychicznie

Jeżeli osoba chora psychicznie zawarła umowę kredytu lub pożyczki, nie oznacza to automatycznie, że umowa jest nieważna. Trzeba badać stan tej osoby w chwili składania oświadczenia woli. Znaczenie może mieć art. 82 Kodeksu cywilnego, który dotyczy oświadczenia woli złożonego w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

W niektórych przypadkach można rozważać także nieważność czynności prawnej na podstawie art. 58 Kodeksu cywilnego albo inne wady oświadczenia woli, jeżeli istnieją ku temu odrębne podstawy. Każdorazowo potrzebne są jednak konkretne dowody, zwłaszcza dokumentacja medyczna, opinie specjalistyczne, okoliczności zawarcia umowy i sposób działania kredytodawcy lub pożyczkodawcy.

Późniejsze orzeczenie ubezwłasnowolnienia nie powoduje automatycznej nieważności umów zawartych wcześniej. Ich skuteczność ocenia się według okoliczności istniejących w chwili dokonania czynności prawnej. Inaczej ocenia się czynności podejmowane już po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu, z uwzględnieniem zakresu zdolności do czynności prawnych.

Jeżeli kredyty zostały zaciągnięte w czasie trwania małżeństwa, trzeba dodatkowo ocenić ustrój majątkowy małżonków oraz to, czy drugi małżonek wyraził zgodę na zobowiązanie. Nie każdy dług jednego małżonka obciąża majątek wspólny w taki sam sposób. Znaczenie mają przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o majątku małżonków, w tym art. 31 i następne oraz art. 41.

Sama więź rodzinna nie powoduje odpowiedzialności za długi osoby chorej. Córka nie musi spłacać kredytów matki tylko dlatego, że jest jej dzieckiem. Również objęcie funkcji opiekuna nie oznacza automatycznego przejęcia zobowiązań podopiecznego. Odrębnej oceny wymagają natomiast poręczenie, współzaciągnięcie zobowiązania i inne samodzielne podstawy odpowiedzialności.

Ubezwłasnowolnienie a leczenie psychiatryczne

Ubezwłasnowolnienie nie jest prostym sposobem na przymusowe leczenie psychiatryczne. Zasady przyjęcia do szpitala psychiatrycznego, leczenia bez zgody oraz udziału sądu reguluje przede wszystkim ustawa o ochronie zdrowia psychicznego. Decydujące znaczenie mają stan pacjenta, jego zdolność do świadomego wyrażenia zgody oraz przesłanki ustawowe dotyczące między innymi zagrożenia dla niego samego lub innych osób.

Opiekun prawny albo kurator może odgrywać ważną rolę w kontaktach z lekarzami, sądem i instytucjami pomocy społecznej, ale nie daje mu to nieograniczonej władzy nad leczeniem chorego. Jeżeli występuje zagrożenie życia, zdrowia lub bezpieczeństwa, trzeba korzystać z procedur medycznych i sądowych przewidzianych w ustawie.

Co grozi przy pozostawieniu spraw bez reakcji?

Brak reakcji może prowadzić do narastania zadłużenia, postępowań windykacyjnych, egzekucji komorniczej i pogorszenia sytuacji całej rodziny. Ryzyko jest większe, gdy osoba chora ma dostęp do kont, kart kredytowych, pożyczek internetowych albo podpisuje dokumenty bez rozumienia ich skutków.

Nie oznacza to jednak, że zawsze trzeba od razu wnosić o ubezwłasnowolnienie całkowite. Warto porównać możliwe działania: rozmowę z lekarzem, wsparcie rodziny, zabezpieczenie dokumentów, pełnomocnictwa udzielone w okresie świadomego działania, kontakt z bankami, wniosek o doradcę tymczasowego, ubezwłasnowolnienie częściowe albo całkowite. W odpowiednich przypadkach można również rozważyć kuratora dla pełnoletniej osoby z niepełnosprawnością na podstawie art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, bez pozbawiania jej zdolności do czynności prawnych. Wybór rozwiązania zależy od stanu chorej osoby i pilności zagrożenia.

Trzeba też pamiętać o przyszłym dziedziczeniu. Długi matki nie przechodzą na córkę za życia matki. Po śmierci spadkodawcy spadkobierca ma co do zasady sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania, na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Brak oświadczenia oznacza zasadniczo przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a nie nieograniczoną odpowiedzialność za długi. Przy dużym zadłużeniu warto pilnować terminów spadkowych.

FAQ

Czy osoba chora na schizofrenię zawsze powinna być ubezwłasnowolniona?

Nie. Ubezwłasnowolnienie jest środkiem daleko ingerującym w prawa człowieka. Sąd bada, czy choroba realnie uniemożliwia kierowanie swoim postępowaniem albo powoduje potrzebę pomocy w prowadzeniu spraw. Samo rozpoznanie schizofrenii nie wystarcza.

Czy córka może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie matki?

Tak, dorosłe dziecko jako krewny w linii prostej może należeć do osób uprawnionych do złożenia wniosku, z uwzględnieniem ograniczenia dotyczącego osoby mającej już przedstawiciela ustawowego. Wniosek składa się do sądu okręgowego i trzeba go poprzeć dowodami.

Czy opiekun prawny odpowiada własnym majątkiem za długi podopiecznego?

Co do zasady opiekun nie staje się dłużnikiem tylko dlatego, że pełni funkcję opiekuna. Może jednak ponosić odpowiedzialność, jeżeli nienależycie wykonuje swoje obowiązki i wyrządzi szkodę. Nie należy utożsamiać tej odpowiedzialności z automatycznym obowiązkiem spłacania kredytów podopiecznego.

Czy ubezwłasnowolnienie unieważni wcześniejsze kredyty?

Nie automatycznie. Wcześniejsze umowy trzeba oceniać osobno. Znaczenie ma zwłaszcza stan osoby chorej w chwili podpisywania umowy oraz dowody na brak świadomości albo swobody podjęcia decyzji.

Czy sąd może ustanowić opiekuna spoza rodziny?

Tak. Jeżeli w rodzinie nie ma osoby odpowiedniej do rzeczywistego wykonywania obowiązków, sąd może szukać innego rozwiązania. Najważniejsze jest dobro osoby wymagającej opieki. Sama odmowa członka rodziny nie przesądza jednak automatycznie o zwolnieniu go z obowiązku objęcia opieki.

Jakie działania powinna podjąć rodzina?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest szybkie ustalenie, czy kredyty i inne decyzje matki wynikają z choroby oraz czy zagrażają jej interesom. Jeżeli tak, rodzina może rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie, a w pilnych przypadkach także ustanowienie doradcy tymczasowego.

Ojciec może zostać opiekunem, ale wtedy przejmuje realne obowiązki wobec żony i podlega nadzorowi sądu opiekuńczego. Córka nie zostaje opiekunem automatycznie po jego śmierci. Jeżeli nie może pełnić tej funkcji, powinna przedstawić sądowi konkretne powody i dowody.

Przed podjęciem decyzji warto zebrać dokumentację medyczną, ustalić skalę zadłużenia i rozważyć, czy ochronę interesów chorej osoby można zapewnić za pomocą rozwiązania mniej ograniczającego jej samodzielność.