Wyzysk
Wyzyskanie przymusowego położenia, niedołęstwa lub niedoświadczenia drugiej strony przez ustalenie świadczeń rażąco niewspółmiernych. Można żądać zmiany lub unieważnienia. art. 388 K.c.
Wyzysk (art. 388 K.c.) to wada czynności prawnej polegająca na wykorzystaniu słabszej pozycji kontrahenta. Do przesłanek należą: po stronie wyzyskanego — przymusowe położenie, niedołęstwo, niedoświadczenie lub brak dostatecznego rozeznania co do przedmiotu umowy; po stronie wyzyskującego — skorzystanie z tej słabości i zastrzeżenie dla siebie świadczenia rażąco przewyższającego wartość tego, co sam świadczy. Od nowelizacji z 30 czerwca 2022 r. obowiązuje domniemanie: jeśli wartość świadczenia jednej strony przewyższa co najmniej dwukrotnie wartość świadczenia wzajemnego, przyjmuje się, że przewyższa ją w stopniu rażącym (art. 388 § 1¹ K.c.). Pokrzywdzony może żądać wyrównania świadczeń albo unieważnienia umowy — wybór należy do niego. Uprawnienia te wygasają z upływem 3 lat od zawarcia umowy, a gdy stroną jest konsument — z upływem 6 lat. W obrocie konsumenckim przepisy o klauzulach abuzywnych (art. 385¹ K.c.) mogą działać równolegle z art. 388.
PrzykładMarek, 58-letni właściciel małej piekarni, znalazł się w marcu 2025 r. w poważnych tarapatach finansowych — bank wypowiedział mu linię kredytową, a dostawcy żądali natychmiastowej zapłaty 40 000 zł. W desperacji podpisał z prywatną firmą pożyczkową umowę na kwotę 40 000 zł, zobowiązując się do zwrotu 148 000 zł w ciągu 18 miesięcy oraz do ustanowienia hipoteki na lokalu użytkowym wartym 320 000 zł. Wartość świadczenia pożyczkodawcy wynosiła 40 000 zł, świadczenie Marka — niemal czterokrotnie więcej, co wobec nowelizacji z 30 czerwca 2022 r. rodzi domniemanie rażącej dysproporcji z art. 388 § 1¹ K.c. Marek zasięgnął porady prawnika i w sierpniu 2025 r. złożył pozew, żądając — jako uprawniony — wyrównania świadczeń: obniżenia kwoty do zwrotu do wartości sumy głównej powiększonej o odsetki ustawowe, tj. do około 46 500 zł. Sąd, ustalając przymusowe położenie powoda (groźba utraty płynności i dorobku zawodowego), brak dostatecznego rozeznania co do rzeczywistych kosztów oraz celowe wykorzystanie tej sytuacji przez pożyczkodawcę, uwzględnił żądanie i zmienił treść umowy. Roszczenie nie było przedawnione — od zawarcia umowy minęło zaledwie pięć miesięcy, a termin dla przedsiębiorcy wynosi trzy lata. Hipoteka przymusowa, wpisana przez pożyczkodawcę, podlegała wykreśleniu z chwilą uprawomocnienia się wyroku zmieniającego umowę.
Zobacz też: nieważność · klauzula niedozwolona
