Wykaz majątku dłużnika — wniosek wierzyciela, obowiązki i sankcje

Określenie „wykaz majątku dłużnika” obejmuje w praktyce dwa powiązane, ale odrębne mechanizmy. Pierwszy działa w już prowadzonej egzekucji przed komornikiem na podstawie art. 801 i 801¹ Kodeksu postępowania cywilnego. Drugi to sądowe postępowanie o wyjawienie majątku uregulowane w art. 913–920¹ KPC.

Dla wierzyciela różnica ma znaczenie praktyczne. Inne są przesłanki, adresat pisma, dokumenty, opłata oraz środki przymusu. Sam wykaz nie zastępuje zajęcia składnika majątku, ale może dostarczyć informacji potrzebnych do skierowania egzekucji do konkretnego rachunku, wierzytelności, ruchomości albo nieruchomości.

Wykaz majątku przed egzekucją i w toku postępowania — kiedy można go żądać

W toku egzekucji wierzyciel nie musi znać całego majątku dłużnika. Jeżeli nie wskaże majątku pozwalającego na zaspokojenie świadczenia, komornik z urzędu ustala majątek dłużnika w zakresie przewidzianym przez art. 801 § 1 KPC, a także wzywa dłużnika do złożenia wykazu majątku. Wykaz może więc pojawić się jako element już wszczętego postępowania egzekucyjnego.

Odrębnie wierzyciel może żądać od sądu nakazania dłużnikowi wyjawienia majątku. W trakcie egzekucji jest to możliwe, gdy zajęty majątek nie rokuje zaspokojenia egzekwowanych należności albo gdy wierzyciel wykaże, że na skutek prowadzonej egzekucji nie uzyskał w pełni zaspokojenia swojej należności.

Sądowe wyjawienie majątku może być żądane również przed wszczęciem egzekucji, ale tylko wtedy, gdy łącznie są spełnione warunki z art. 913 § 2 KPC:

• wierzyciel uprawdopodobni, że nie uzyska pełnego zaspokojenia ze znanego mu majątku dłużnika albo z przypadających dłużnikowi bieżących świadczeń periodycznych za okres sześciu miesięcy,
• wierzyciel ma już tytuł wykonawczy,
• po uzyskaniu tytułu wykonawczego wezwał dłużnika do zapłaty należności listem poleconym za potwierdzeniem odbioru,
• dłużnik nie spełnił świadczenia w ciągu 14 dni od doręczenia wezwania.

Nie wystarczy więc samo przekonanie wierzyciela, że dłużnik „nie ma z czego zapłacić”. Przedegzekucyjny wniosek powinien pokazywać zarówno przewidywany brak pełnego zaspokojenia, jak i spełnienie wymogów dotyczących tytułu wykonawczego oraz wcześniejszego wezwania do zapłaty.

Wniosek do sądu lub komornika, tytuł wykonawczy i wymagane dokumenty

Jeżeli chodzi o sądowe wyjawienie majątku, wniosek składa się do sądu właściwego według ogólnych zasad właściwości dłużnika. Sprawy egzekucyjne należą co do zasady do właściwości sądów rejonowych i komorników, dlatego w praktyce będzie to zwykle sąd rejonowy właściwy dla miejsca zamieszkania dłużnika będącego osobą fizyczną albo dla siedziby dłużnika będącego osobą prawną lub inną jednostką, do której stosuje się właściwość według siedziby.

Zakres załączników zależy od tego, czy egzekucja już trwa. Zgodnie z art. 914 § 2 KPC do wniosku należy dołączyć odpis protokołu zajęcia albo inne dokumenty uzasadniające obowiązek wyjawienia majątku. Jeżeli wierzyciel występuje z wnioskiem jeszcze przed wszczęciem egzekucji, powinien dołączyć także tytuł wykonawczy oraz dokumenty potwierdzające spełnienie warunków z art. 913 § 2 KPC, w szczególności wezwanie do zapłaty oraz dowód jego doręczenia.

Od wniosku o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku pobiera się opłatę stałą w wysokości 200 zł na podstawie art. 70 pkt 5 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

W trybie komorniczym sytuacja wygląda inaczej. Gdy zachodzą przesłanki z art. 801 § 1 KPC, komornik wzywa dłużnika do złożenia wykazu w ramach prowadzonej egzekucji. Dłużnik może złożyć wykaz pisemnie albo ustnie do protokołu. Jeżeli po nałożeniu grzywny nadal odmawia wykonania obowiązku, wierzyciel może złożyć wniosek o podjęcie dalszych działań zmierzających do przymusowego doprowadzenia dłużnika.

Zakres ujawnianych składników majątku, dochodów, wierzytelności i rozporządzeń

Sądowy wykaz majątku ma umożliwić wierzycielowi zorientowanie się, z jakich składników można prowadzić egzekucję. Dłużnik powinien wymienić rzeczy i wskazać miejsce, w którym się znajdują, a także przypadające mu wierzytelności oraz inne prawa majątkowe.

W praktyce znaczenie mogą mieć m.in. rachunki bankowe, ruchomości, nieruchomości, udziały lub akcje, wierzytelności wobec kontrahentów, prawa wynikające z umów, a także wierzytelności z tytułu wynagrodzenia, emerytury, renty lub innych świadczeń periodycznych, o ile mogą podlegać egzekucji. To, czy konkretny składnik rzeczywiście może zostać zajęty i w jakim zakresie, ocenia się już według przepisów właściwych dla danego sposobu egzekucji.

W sądowym postępowaniu o wyjawienie majątku zakres informacji jest szerszy niż prosta lista aktualnych aktywów. Art. 913 § 1 KPC obejmuje również informacje o odpłatnych i nieodpłatnych czynnościach prawnych z osobami trzecimi dotyczących przedmiotów lub praw o wartości przekraczającej wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego w dniu dokonania czynności, jeżeli czynności te zostały dokonane w ciągu pięciu lat przed wszczęciem egzekucji i spowodowały niewypłacalność dłużnika albo zwiększyły jej stopień.

Samo ujawnienie takiej sprzedaży, darowizny lub innego rozporządzenia nie oznacza jeszcze automatycznie, że czynność jest bezskuteczna wobec wierzyciela. Informacja może jednak pomóc ocenić, czy potrzebne są dalsze czynności prawne poza samym postępowaniem o wyjawienie majątku.

Przed komornikiem dłużnik również ma obowiązek złożyć wykaz w sposób prawdziwy i zupełny oraz udzielić odpowiedzi na pytania dotyczące majątku. Wykaz może zostać złożony na piśmie albo ustnie do protokołu.

Przyrzeczenie dłużnika, przesłuchanie i odpowiedzialność za fałszywe informacje

W sądowym postępowaniu o wyjawienie majątku sąd rozpoznaje wniosek po wezwaniu i wysłuchaniu stron, jeżeli się stawią. Co do zasady dłużnik powinien złożyć wykaz i przyrzeczenie niezwłocznie. W uzasadnionych przypadkach sąd może wyznaczyć mu termin nie dłuższy niż tydzień.

Przyrzeczenie jest charakterystyczne dla trybu sądowego. W postępowaniu przed komornikiem na podstawie art. 801¹ KPC dłużnik nie składa przyrzeczenia, lecz składa oświadczenie o prawdziwości i zupełności wykazu pod rygorem odpowiedzialności karnej. Komornik ma obowiązek uprzedzić go o tej odpowiedzialności.

Fałszywe oświadczenie złożone w wykazie może prowadzić do odpowiedzialności na podstawie art. 233 § 6 w związku z art. 233 § 1 Kodeksu karnego, jeżeli spełnione są przesłanki tego przestępstwa. Ustawowe zagrożenie za czyn z art. 233 § 1 KK wynosi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Nie oznacza to jednak, że każda pomyłka lub nieścisłość automatycznie stanowi przestępstwo — znaczenie mają m.in. treść pouczenia, świadomość osoby składającej oświadczenie oraz to, czy informacja była podana fałszywie umyślnie.

Na postanowienie sądu nakazujące wyjawienie majątku przysługuje zażalenie. Samo wniesienie zażalenia nie wstrzymuje jednak wykonania postanowienia; w konkretnym przypadku sąd może zastosować rozwiązania przewidziane w przepisach o wstrzymaniu wykonania.

Przymusowe doprowadzenie, grzywna, areszt i inne skutki niestawiennictwa

Skutki niewykonania obowiązku zależą od trybu, w którym dłużnik ma złożyć wykaz.

Przed komornikiem dłużnik, który bez usprawiedliwionej przyczyny nie złoży wykazu majątku albo odmówi odpowiedzi na pytanie, może zostać ukarany grzywną. Ponieważ art. 801¹ KPC nie określa osobnej wysokości grzywny, zastosowanie ma ogólna granica z art. 163 § 1 KPC — do 3000 zł. Jeżeli po ukaraniu grzywną dłużnik nadal odmawia złożenia wykazu, komornik właściwości ogólnej dłużnika na wniosek wierzyciela zwraca się do sądu o nakazanie przymusowego doprowadzenia dłużnika w celu złożenia wykazu.

Jeżeli egzekucję prowadzi komornik inny niż komornik właściwości ogólnej dłużnika, wniosek wierzyciela o zastosowanie dalszego przymusu wywołuje również skutki przewidziane w art. 801¹ KPC dotyczące przekazania sprawy właściwemu komornikowi. Wierzyciel powinien więc sprawdzić, który komornik prowadzi egzekucję i czy jest komornikiem właściwości ogólnej dłużnika.

W sądowym postępowaniu o wyjawienie majątku katalog środków jest szerszy. Jeżeli dłużnik bez usprawiedliwionej przyczyny nie stawi się do sądu, nie złoży wykazu, odmówi odpowiedzi na zadane pytanie albo odmówi złożenia przyrzeczenia, sąd może skazać go na grzywnę lub nakazać przymusowe doprowadzenie. Może także zastosować areszt na czas nieprzekraczający miesiąca. O możliwości zastosowania tych środków dłużnik powinien być pouczony w wezwaniu.

Na postanowienie o grzywnie oraz areszcie przysługuje zażalenie. Jeżeli dłużnik wykona czynność, do której był przymuszany, albo postępowanie zostanie umorzone, niezapłacone grzywny podlegają umorzeniu na zasadach określonych w art. 916 KPC.

Gdy dłużnikiem jest osoba prawna albo inna organizacja, środki przymusu związane z wyjawieniem majątku stosuje się do osób uprawnionych do działania w jej imieniu. Jeżeli natomiast dłużnik nie ma zdolności procesowej, wykaz i przyrzeczenie składa jego przedstawiciel ustawowy zgodnie z art. 919 KPC.

Wykorzystanie wykazu do wskazania sposobów egzekucji i ponowienie żądania

Wykaz majątku nie powoduje sam przez się zajęcia ujawnionych składników. Jego praktyczna wartość polega na tym, że wierzyciel może wykorzystać uzyskane informacje do skierowania egzekucji do konkretnych praw lub rzeczy, np. rachunku bankowego, wierzytelności wobec kontrahenta, wynagrodzenia, ruchomości albo nieruchomości.

Zgodnie z art. 799 KPC wniosek o wszczęcie egzekucji pozwala co do zasady na prowadzenie egzekucji według wszystkich dopuszczalnych sposobów z wyjątkiem egzekucji z nieruchomości. Skierowanie egzekucji do nieruchomości wymaga wyraźnego wniosku wierzyciela. Jeżeli wykaz ujawni nieruchomość, wierzyciel powinien więc rozważyć złożenie odpowiedniego wniosku do komornika, zamiast zakładać, że egzekucja z tego składnika rozpocznie się automatycznie.

Formalne wyjawienie majątku przed sądem może zostać ponowione. Zgodnie z art. 918¹ KPC ponownego wyjawienia majątku można żądać po upływie roku od dnia złożenia przyrzeczenia albo od wyczerpania środków przymusu. Uprawnienie to przysługuje zarówno temu samemu, jak i innemu wierzycielowi.

Jeżeli wierzyciel nie był obecny przy czynnościach po zastosowaniu środków przymusu, może w sytuacji przewidzianej w art. 917 KPC żądać ponownego wezwania dłużnika w celu zadania mu pytań dotyczących składników majątku wskazanych w wykazie. Pozwala to doprecyzować informacje potrzebne do dalszej egzekucji.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różni się wykaz składany przed komornikiem od sądowego wyjawienia majątku.

FAQ

Czy wierzyciel może żądać wykazu majątku jeszcze przed wszczęciem egzekucji?

Tak, ale w trybie sądowego wyjawienia majątku i po łącznym spełnieniu warunków z art. 913 § 2 KPC. Trzeba m.in. mieć tytuł wykonawczy, po jego uzyskaniu skutecznie wezwać dłużnika listem poleconym za potwierdzeniem odbioru do zapłaty i odczekać 14 dni od doręczenia bez spełnienia świadczenia, a także uprawdopodobnić brak możliwości pełnego zaspokojenia w sposób wskazany w tym przepisie.

Do jakiego sądu złożyć wniosek o wyjawienie majątku?

Co do zasady do sądu rejonowego właściwego według właściwości ogólnej dłużnika. Dla osoby fizycznej punktem wyjścia jest jej miejsce zamieszkania, a dla osoby prawnej — siedziba. Przed złożeniem pisma warto zweryfikować właściwość według danych konkretnego dłużnika.

Ile kosztuje wniosek o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku?

Opłata stała od takiego wniosku wynosi 200 zł na podstawie art. 70 pkt 5 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy dłużnik musi ujawnić wcześniejsze darowizny albo sprzedaż majątku?

W sądowym trybie wyjawienia majątku wykaz obejmuje również określone czynności prawne z osobami trzecimi dokonane w ciągu pięciu lat przed wszczęciem egzekucji, jeżeli dotyczą przedmiotów lub praw o wartości przekraczającej ustawowy próg i doprowadziły do niewypłacalności albo zwiększyły jej stopień. Każdy przypadek trzeba ocenić według przesłanek art. 913 § 1 KPC.

Czy za zatajenie majątku grozi odpowiedzialność karna?

Podanie fałszywych informacji w oświadczeniu składanym pod rygorem odpowiedzialności karnej może wypełniać znamiona przestępstwa z art. 233 § 6 w związku z § 1 KK. Odpowiedzialność nie powstaje automatycznie za każdą omyłkę; konieczne jest ustalenie wszystkich ustawowych przesłanek konkretnego czynu.

Czy komornik może od razu zastosować areszt za brak wykazu majątku?

Nie należy utożsamiać obu trybów. W postępowaniu przed komornikiem art. 801¹ KPC przewiduje grzywnę, a przy dalszej odmowie — procedurę prowadzącą do przymusowego doprowadzenia. Areszt do miesiąca jest środkiem przewidzianym w art. 916 KPC w sądowym postępowaniu o wyjawienie majątku.

Kiedy można ponownie żądać sądowego wyjawienia majątku?

Po upływie roku od dnia złożenia przyrzeczenia albo od wyczerpania środków przymusu. Ponownego wyjawienia może żądać ten sam wierzyciel lub inny wierzyciel.

Podsumowanie

Wierzyciel powinien najpierw ustalić, czy potrzebuje wykazu składanego w już prowadzonej egzekucji przed komornikiem, czy formalnego wyjawienia majątku przed sądem. Od tego zależą przesłanki, dokumenty, opłata i możliwe sankcje wobec dłużnika.

Jeżeli egzekucja jeszcze się nie rozpoczęła, szczególne znaczenie mają warunki z art. 913 § 2 KPC: tytuł wykonawczy, prawidłowe wezwanie do zapłaty, upływ 14 dni oraz uprawdopodobnienie braku perspektywy pełnego zaspokojenia. Gdy egzekucja już trwa, warto zgromadzić dokumenty pokazujące jej dotychczasowy rezultat i wykorzystać informacje z wykazu do wskazania konkretnych składników, z których może być prowadzona egzekucja.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 27, art. 30, art. 163, art. 758, art. 799, art. 801, art. 801¹ oraz art. 913–920¹.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 70 pkt 5.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny, art. 233 § 1–3, § 5 i § 6.