Rękojmia wyłączona w umowie, kiedy taki zapis jest skuteczny

Klauzula o wyłączeniu rękojmi najczęściej pojawia się przy sprzedaży używanego samochodu, maszyny, mieszkania, sprzętu elektronicznego albo rzeczy sprzedawanej między przedsiębiorcami. Samo umieszczenie takiego zdania w dokumencie nie przesądza jednak, że sprzedawca jest zwolniony z każdej odpowiedzialności.

Najpierw trzeba ustalić, jaki reżim prawny stosuje się do umowy. Inaczej ocenia się sprzedaż między dwiema osobami prywatnymi, inaczej transakcję B2B, a jeszcze inaczej zakup towaru przez konsumenta od przedsiębiorcy. Znaczenie ma również to, czy klauzula została uzgodniona przed zawarciem umowy, czy pojawiła się dopiero na fakturze, protokole lub dokumencie wydanym po sprzedaży.

Kiedy powstaje problem i z jakiej umowy wynika

Podstawowa zasada wynika z art. 558 § 1 Kodeksu cywilnego. Strony mogą odpowiedzialność z tytułu rękojmi rozszerzyć, ograniczyć albo wyłączyć. Swoboda ta jest szeroka przede wszystkim w umowach między osobami prywatnymi oraz w obrocie między przedsiębiorcami.

Rękojmia jest kojarzona głównie ze sprzedażą, ale przepisy o niej mogą mieć zastosowanie także do innych umów. Do wad dzieła stosuje się odpowiednio przepisy o rękojmi przy sprzedaży, a w umowie o roboty budowlane odpowiednie zastosowanie znajdują regulacje dotyczące wad dzieła. W zwykłej umowie o świadczenie usług nie należy natomiast automatycznie zakładać istnienia rękojmi – podstawą odpowiedzialności może być przede wszystkim nienależyte wykonanie zobowiązania.

Przy sprzedaży towarów konsumentowi, w umowach zawieranych od 1 stycznia 2023 r., podstawowym reżimem nie jest rękojmia z Kodeksu cywilnego, lecz odpowiedzialność przedsiębiorcy za brak zgodności towaru z umową na podstawie ustawy o prawach konsumenta. Konsument nie może zrzec się praw przyznanych mu ustawą, a postanowienia mniej korzystne są nieważne. Dlatego zapis typu „sprzedawca wyłącza wszelką odpowiedzialność za wady towaru” nie powinien pozbawiać konsumenta prawa do naprawy, wymiany, obniżenia ceny lub – w ustawowych przypadkach – odstąpienia od umowy.

Nie oznacza to, że konsument zawsze może reklamować każdą znaną niedoskonałość. Przedsiębiorca nie odpowiada za brak konkretnej cechy objętej obiektywnymi wymogami zgodności, jeżeli najpóźniej przy zawarciu umowy wyraźnie poinformował o konkretnym odstępstwie, a konsument wyraźnie i odrębnie je zaakceptował. Musi chodzić o sprecyzowaną cechę, na przykład pękniętą obudowę albo brak konkretnego elementu, a nie o ogólną zgodę na zakup „na własne ryzyko”.

Jakie prawa i obowiązki mają strony umowy

Skuteczność klauzuli zależy nie tylko od statusu kupującego. Trzeba sprawdzić jej treść, moment uzgodnienia oraz zachowanie sprzedawcy przed podpisaniem umowy. Najbezpieczniejszy dla sprzedawcy zapis w obrocie niekonsumenckim powinien jednoznacznie wskazywać, że strony na podstawie art. 558 § 1 Kodeksu cywilnego wyłączają odpowiedzialność z tytułu rękojmi. Niejasne postanowienia mogą prowadzić do sporu o to, czy strony wyłączyły całą rękojmię, tylko określone roszczenia, czy jedynie potwierdziły stan rzeczy.

Zdanie „kupujący zapoznał się ze stanem technicznym i nie wnosi zastrzeżeń” nie jest automatycznie równoznaczne z pełnym wyłączeniem rękojmi. Może natomiast mieć znaczenie dowodowe. Jeżeli w umowie precyzyjnie opisano znaną wadę, a kupujący potwierdził wiedzę o niej, sprzedawca może powoływać się na art. 557 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym nie odpowiada z tytułu rękojmi za wadę znaną kupującemu w chwili zawarcia umowy.

Klauzula zawarta w regulaminie albo ogólnych warunkach umowy musi zostać skutecznie włączona do kontraktu. Co do zasady wzorzec powinien zostać doręczony drugiej stronie przed zawarciem umowy, a w postaci elektronicznej udostępniony w sposób umożliwiający jego przechowywanie i odtwarzanie. Adnotacja o wyłączeniu rękojmi umieszczona po sprzedaży wyłącznie na fakturze nie musi wiązać kupującego, jeżeli wcześniej jej nie uzgodniono.

Najważniejszym wyjątkiem jest art. 558 § 2 Kodeksu cywilnego. Wyłączenie albo ograniczenie rękojmi jest bezskuteczne, gdy sprzedawca podstępnie zataił wadę. Może to polegać między innymi na zamaskowaniu uszkodzenia, skasowaniu komunikatów błędów, czasowym uszczelnieniu wycieku, cofnięciu informacji diagnostycznej, przemilczeniu posiadanej ekspertyzy albo świadomym zapewnianiu, że konkretna usterka nie występuje.

Sama wiedza sprzedawcy o wadzie nie w każdej sprawie automatycznie oznacza podstęp. Konieczne jest zachowanie ukierunkowane na utrudnienie kupującemu wykrycia wady albo świadome wprowadzenie go w błąd. Ocena zależy od dokumentów, korespondencji, charakteru usterki i zachowania stron.

Przy wadzie prawnej istnieje dodatkowa ochrona. Jeżeli kupujący wskutek prawa osoby trzeciej musi wydać rzecz, umowne wyłączenie rękojmi nie zwalnia sprzedawcy z obowiązku zwrotu ceny, chyba że kupujący wiedział, że prawa sprzedawcy są sporne, albo świadomie nabył rzecz na własne niebezpieczeństwo.

Wyłączenie rękojmi nie jest tym samym co wyłączenie gwarancji. Gwarancja jest odrębnym, dobrowolnym zobowiązaniem gwaranta. Jeżeli została udzielona przez producenta lub sprzedawcę, jej treść trzeba analizować niezależnie od klauzuli dotyczącej rękojmi.

Jak udokumentować roszczenie albo naruszenie umowy

Spór o wyłączenie rękojmi często rozstrzyga się na podstawie tego, co można wykazać dokumentami. Kupujący powinien zabezpieczyć nie tylko samą umowę, lecz także ofertę, ogłoszenie, korespondencję, regulamin obowiązujący w dniu zakupu, protokół wydania i materiał pokazujący stan rzeczy przed naprawą.

Jeżeli kupujący twierdzi, że sprzedawca podstępnie zataił wadę, istotne mogą być dowody wskazujące, że wada istniała przed sprzedażą i była sprzedawcy znana. Mogą to być wcześniejsze faktury serwisowe, wiadomości z warsztatu, odczyty diagnostyczne, ślady doraźnego maskowania uszkodzenia, zeznania świadków albo opinia rzeczoznawcy. Warto zachować również oryginalne części wymienione podczas naprawy.

Nie należy naprawiać rzeczy przed umożliwieniem sprzedawcy oględzin, chyba że zwłoka grozi powiększeniem szkody albo dalsze używanie jest niebezpieczne. Jeżeli naprawa jest pilna, trzeba wykonać szczegółowe zdjęcia, nagrania, protokół serwisowy oraz zachować rachunki. Sprzedawca może bowiem kwestionować zarówno istnienie wady w chwili wydania, jak i wysokość kosztów.

Wezwanie, negocjacje i rozwiązanie umowy krok po kroku

Krok 1: ustal właściwą podstawę prawną. Konsument kupujący towar od przedsiębiorcy powinien co do zasady powoływać się na brak zgodności towaru z umową, a nie na rękojmię z Kodeksu cywilnego. W sprzedaży prywatnej i typowej sprzedaży B2B trzeba ocenić art. 556–576 Kodeksu cywilnego oraz treść klauzuli wyłączającej.

Krok 2: opisz wadę i zakwestionuj skuteczność zapisu. Pismo powinno wskazywać umowę, rzecz, datę wydania, moment ujawnienia wady, jej objawy oraz żądanie. Jeżeli kupujący zarzuca podstępne zatajenie, powinien opisać konkretne zachowania sprzedawcy, a nie ograniczać się do stwierdzenia, że „sprzedawca musiał wiedzieć”.

Krok 3: sformułuj właściwe żądanie. W zależności od reżimu prawnego może chodzić o naprawę, wymianę, obniżenie ceny, odstąpienie od umowy, zwrot kosztów albo odszkodowanie. Przy odstąpieniu trzeba uwzględnić, że w reżimie rękojmi wada nie może być nieistotna, a w ustawie o prawach konsumenta znaczenie ma ustawowa sekwencja środków ochrony i istotność braku zgodności.

Krok 4: wyznacz rozsądny termin. W relacji niekonsumenckiej warto wyznaczyć konkretny termin na odpowiedź i spełnienie żądania, na przykład 7 albo 14 dni, zależnie od rodzaju sprawy. Przy reklamacji konsumenckiej przedsiębiorca ma co do zasady 14 dni na udzielenie odpowiedzi; brak odpowiedzi w tym terminie oznacza uznanie reklamacji.

Krok 5: zaproponuj oględziny i zachowaj rzecz. Kupujący powinien umożliwić sprzedawcy zbadanie przedmiotu. Nie oznacza to obowiązku dalszego używania rzeczy, jeżeli grozi to pogłębieniem szkody albo niebezpieczeństwem.

Krok 6: rozważ negocjacje. Ugoda może obejmować częściowy zwrot ceny, pokrycie naprawy, wymianę elementu, rozwiązanie umowy albo podział kosztów. Jej treść powinna wskazywać, które roszczenia zostają zaspokojone i czy strony zrzekają się dalszych żądań.

W sprzedaży między przedsiębiorcami trzeba działać szczególnie szybko. Jeżeli rękojmia nie została skutecznie wyłączona, kupujący przedsiębiorca co do zasady powinien zbadać rzecz w czasie i w sposób przyjęty dla rzeczy danego rodzaju oraz niezwłocznie zawiadomić o wadzie. Utrata uprawnień wskutek spóźnionego zawiadomienia nie następuje jednak w sytuacjach przewidzianych w ustawie, między innymi gdy sprzedawca wiedział o wadzie albo zapewnił, że wady nie istnieją.

Kiedy sprawa trafia do sądu i czego można żądać

Sprawa trafia do sądu, gdy sprzedawca odmawia uznania odpowiedzialności, kwestionuje istnienie wady, powołuje się na klauzulę wyłączającą rękojmię albo nie wykonuje uzgodnionego żądania. Przed pozwem warto wysłać ostateczne wezwanie, ponieważ porządkuje ono stanowisko, wskazuje kwotę i termin oraz może mieć znaczenie dla rozliczenia kosztów procesu.

Treść pozwu zależy od wybranego uprawnienia. Kupujący może dochodzić między innymi zapłaty kwoty odpowiadającej obniżeniu ceny, zwrotu ceny po skutecznym odstąpieniu, kosztów naprawy lub odszkodowania. W niektórych sytuacjach potrzebne jest także żądanie ustalenia bezskuteczności konkretnego postanowienia, ale najczęściej spór o klauzulę jest rozstrzygany jako przesłanka oceny żądania zapłaty.

Nawet gdy rękojmia została skutecznie wyłączona, kupujący powinien sprawdzić odpowiedzialność z art. 471 Kodeksu cywilnego za nienależyte wykonanie zobowiązania. Jest to odrębna podstawa prawna, ale wymaga wykazania naruszenia umowy, szkody i normalnego związku przyczynowego. Sprzedawca może bronić się brakiem odpowiedzialności za przyczynę naruszenia. Umowa może ograniczać także odpowiedzialność odszkodowawczą, lecz nie można skutecznie wyłączyć odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną umyślnie.

Nie każda wada daje automatycznie prawo do zwrotu pełnej ceny. Sąd oceni rodzaj wady, jej znaczenie, możliwość naprawy, treść umowy, zapewnienia sprzedawcy oraz zachowanie kupującego. W sporach technicznych często potrzebna jest opinia biegłego, dlatego przed wniesieniem pozwu należy oszacować wartość roszczenia, koszty dowodów oraz ryzyko procesowe.

Trzeba również pilnować terminów. W reżimie Kodeksu cywilnego odpowiedzialność za wady fizyczne jest związana z terminami określonymi w art. 568, a przy sprzedaży między przedsiębiorcami dodatkowe znaczenie ma niezwłoczne zbadanie rzeczy i zawiadomienie o wadzie. W sprzedaży towaru konsumentowi przedsiębiorca odpowiada za brak zgodności ujawniony co do zasady w ciągu dwóch lat od dostarczenia. Roszczenia odszkodowawcze mają własne terminy przedawnienia zależne od charakteru stosunku prawnego.

Najczęstsze błędy przy dochodzeniu roszczeń z umowy

• Założenie, że każdy zapis o stanie rzeczy oznacza wyłączenie rękojmi. Klauzula informacyjna i klauzula wyłączająca odpowiedzialność pełnią różne funkcje.
• Ignorowanie statusu stron. Faktura, wpis w CEIDG albo nazwanie umowy „B2B” nie zawsze przesądzają o zakresie ochrony osoby fizycznej.
• Powoływanie się przez konsumenta wyłącznie na rękojmię. Przy sprzedaży towarów zawartej od 1 stycznia 2023 r. podstawą reklamacji jest najczęściej ustawa o prawach konsumenta.
• Naprawa rzeczy bez dokumentacji. Usunięcie usterki przed oględzinami może utrudnić wykazanie jej przyczyny i zakresu.
• Ogólny zarzut podstępu. Trzeba wskazać konkretne fakty świadczące o zatajeniu albo wprowadzeniu w błąd.
• Brak konkretnego żądania. Samo zawiadomienie o wadzie nie zawsze wystarcza do uzyskania zwrotu ceny albo obniżenia ceny.
• Przegapienie terminów. Szczególnie przedsiębiorcy powinni zbadać rzecz i zawiadomić o wadzie bez zwłoki.
• Uznanie, że wyłączenie rękojmi usuwa każdą odpowiedzialność. Należy osobno zbadać gwarancję, odpowiedzialność odszkodowawczą, wadę prawną oraz ewentualne wprowadzenie w błąd.

FAQ

Czy osoba prywatna może całkowicie wyłączyć rękojmię?

Tak, w umowie sprzedaży między osobami prywatnymi jest to co do zasady dopuszczalne. Wyłączenie nie będzie jednak skuteczne, jeżeli sprzedawca podstępnie zataił wadę.

Czy zapis „kupujący zna stan techniczny” wyłącza rękojmię?

Nie zawsze. Taki zapis może potwierdzać wiedzę o stanie rzeczy lub o konkretnie opisanych wadach, ale nie musi oznaczać wyłączenia całej odpowiedzialności. Decyduje pełna treść umowy i okoliczności jej zawarcia.

Czy przedsiębiorca może wyłączyć odpowiedzialność wobec konsumenta?

Ogólna klauzula wyłączająca ustawową odpowiedzialność za wadliwy towar jest co do zasady nieważna. Konsument zachowuje uprawnienia wynikające z ustawy o prawach konsumenta. Możliwe jest natomiast wyraźne poinformowanie o konkretnej brakującej cesze i uzyskanie jej odrębnej akceptacji.

Czy przy rzeczy używanej rękojmia zawsze może być wyłączona?

Nie. Decyduje status stron. Prywatny sprzedawca może co do zasady wyłączyć rękojmię, ale profesjonalny sprzedawca nie może przez ogólną klauzulę odebrać konsumentowi ochrony przewidzianej ustawą.

Co oznacza podstępne zatajenie wady?

Chodzi o świadome zachowanie sprzedawcy zmierzające do ukrycia wady lub utrudnienia jej wykrycia, na przykład maskowanie uszkodzenia, zatajenie znanej diagnozy albo nieprawdziwe zapewnienie, że konkretna wada nie występuje.

Czy klauzula na fakturze wydanej po zakupie jest skuteczna?

Nie musi być. Jeżeli wyłączenie rękojmi nie zostało uzgodnione przed zawarciem umowy, jednostronna adnotacja na później wystawionej fakturze co do zasady nie powinna zmieniać treści kontraktu.

Czy wyłączenie rękojmi usuwa możliwość żądania odszkodowania?

Nie automatycznie. Roszczenie z art. 471 Kodeksu cywilnego ma odrębne przesłanki. Kupujący musi wykazać nienależyte wykonanie umowy, szkodę i związek przyczynowy, a następnie sprawdzić, czy umowa nie zawiera skutecznego ograniczenia odpowiedzialności odszkodowawczej.

Jak szybko trzeba zgłosić wadę?

Najbezpieczniej niezwłocznie po jej wykryciu. W obrocie między przedsiębiorcami zwłoka może prowadzić do utraty uprawnień z rękojmi, jeżeli kupujący nie zbada rzeczy i nie zawiadomi sprzedawcy w czasie wymaganym przez art. 563 Kodeksu cywilnego.

Podsumowanie

Skuteczność wyłączenia rękojmi zależy przede wszystkim od rodzaju umowy i statusu kupującego. Klauzula może działać w sprzedaży prywatnej i B2B, ale musi być częścią umowy, a nie informacją dodaną jednostronnie po transakcji. Nie chroni sprzedawcy, który podstępnie zataił wadę, a w relacji z konsumentem ogólne wyłączenie ustawowej odpowiedzialności za towar jest co do zasady nieważne.

Po ujawnieniu wady należy zabezpieczyć umowę, ofertę, korespondencję i dokumentację techniczną, ustalić właściwy reżim prawny oraz szybko skierować do sprzedawcy konkretne żądanie. Przed pozwem warto ocenić także roszczenia odszkodowawcze i gwarancyjne, ponieważ mogą istnieć niezależnie od rękojmi.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 384, art. 471, art. 473, art. 556–568, art. 575, art. 638 i art. 656 § 1.
• Ustawa z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta, w szczególności art. 7, art. 7a, art. 7aa oraz art. 43a–43f.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.