Czy opiekun prawny ponosi odpowiedzialność za śmierć podopiecznego

Konieczność zawiadomienia prokuratury i przeprowadzenia sekcji zwłok

W przedstawionej sytuacji właściwym działaniem jest niezwłoczne skontaktowanie się z prokuratorem i złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 160 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. z 2022 r., poz. 1138). Zgodnie z tym przepisem: „Kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3” (§ 1). Natomiast „jeżeli na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5”.

W rozmowie z prokuratorem należy wskazać, że sekcja zwłok nie została przeprowadzona, a istnieją wątpliwości co do rzeczywistej przyczyny śmierci oraz podejrzenie, że mogła ona nastąpić w wyniku zaniedbań. Trzeba również podkreślić pilność sprawy ze względu na planowaną kremację, która uniemożliwi późniejsze ustalenia.

Znaczenie zaniedbania obowiązków opiekuńczych

Skutkiem, o którym mowa w art. 160 k.k., jest nie tylko stworzenie nowego zagrożenia, ale również zwiększenie istniejącego już niebezpieczeństwa. Do takiej sytuacji dochodzi w szczególności wtedy, gdy osoba zobowiązana do zapobieżenia niebezpieczeństwu zaniecha wykonania ciążącego na niej szczególnego obowiązku. W przypadku opiekuna prawnego obowiązek ten dotyczy zapewnienia podopiecznemu odpowiednich warunków bezpieczeństwa, adekwatnych do jego stanu zdrowia fizycznego i psychicznego.

Status opiekuna prawnego jako gwaranta bezpieczeństwa

Odnosząc się do art. 160 § 2 Kodeksu karnego, zgodnie z ugruntowanymi poglądami judykatury, „ciążący na sprawcy przestępstwa określonego w art. 160 § 2 obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo i prawny szczególny obowiązek przeciwdziałania skutkowi może wynikać także z przyjęcia na siebie takiego obowiązku, niezależnie od tego, czy w formie umowy cywilnoprawnej, czy też oświadczenia woli”. W każdym przypadku konieczne jest rzeczywiste objęcie funkcji gwaranta.

Jak wskazano w orzecznictwie, sprawca może samodzielnie przyjąć na siebie obowiązek pieczy nad określonym dobrem prawnym, a nieodpłatny charakter tej funkcji nie wyklucza odpowiedzialności karnej. Potwierdza to wyrok Sądu Najwyższego z 19.07.2018 r., IV KK 371/17. Oznacza to, że opiekun prawny pełni funkcję gwaranta i w razie stwierdzenia zaniedbań, które przyczyniły się do śmierci podopiecznego, może ponosić odpowiedzialność karną.

Nadzór sądu rodzinnego nad opieką

Opiekun prawny podlega również nadzorowi sądu rodzinnego. Ma on obowiązek składania okresowych sprawozdań dotyczących zarówno opieki nad osobą podopiecznego, jak i zarządu jego majątkiem. W sytuacji powzięcia wątpliwości co do prawidłowości sprawowania opieki możliwe jest poinformowanie sądu rodzinnego i zainicjowanie stosownej kontroli.