Wyłączenie darowizny z zaliczenia na schedę spadkową

Darowizna nieruchomości a zaliczenie na schedę spadkową

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić dwie kwestie: skład spadku oraz rozliczenia między spadkobiercami przy dziale spadku. Nieruchomość podarowana za życia darczyńcy zasadniczo nie należy już do majątku spadkowego, ponieważ jej własność przeszła na obdarowanego w chwili zawarcia skutecznej umowy darowizny.

Problem dotyczy więc nie tyle „wliczenia nieruchomości do masy spadkowej”, ile zaliczenia wartości darowizny na schedę spadkową. Zgodnie z art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego, przy dziedziczeniu ustawowym, jeżeli dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, chyba że z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od tego obowiązku.

Oznacza to, że ustawowe zaliczenie darowizny ma znaczenie przede wszystkim przy podziale majątku spadkowego między określonymi spadkobiercami ustawowymi. Nie jest to automatyczne „cofnięcie” darowizny ani ponowne włączenie nieruchomości do spadku.

Czy późniejsze oświadczenie darczyńcy może być skuteczne?

Tak, późniejsze oświadczenie darczyńcy może być skuteczne, jeżeli jasno wynika z niego wola zwolnienia konkretnej darowizny z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową. Art. 1039 Kodeksu cywilnego nie zastrzega dla takiego oświadczenia szczególnej formy ani nie wymaga, aby zostało ono złożone wyłącznie w akcie darowizny.

Oświadczenie może być więc zawarte w samej umowie darowizny, w testamencie, w osobnym dokumencie, a w wyjątkowych sytuacjach jego treść może wynikać także z okoliczności sprawy. Dla bezpieczeństwa praktycznego najlepiej jednak, aby było sporządzone w sposób pozwalający później bez sporu ustalić jego treść, datę i osobę składającą oświadczenie.

Jeżeli darczyńca po 7 latach złożył u notariusza oświadczenie w obecności obdarowanego, że darowizna nie ma być zaliczana na schedę spadkową, to brak formy aktu notarialnego nie przesądza sam przez się o nieważności takiego oświadczenia. Kluczowe jest to, czy można wykazać, że oświadczenie rzeczywiście pochodziło od darczyńcy i było wystarczająco jednoznaczne.

Czy trzeba zachować formę aktu notarialnego?

Wątpliwość często wynika z tego, że darowizna nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Rzeczywiście, sama umowa przenosząca własność nieruchomości musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Nie oznacza to jednak automatycznie, że każde późniejsze oświadczenie dotyczące skutków spadkowych tej darowizny musi przybrać tę samą formę.

Oświadczenie o zwolnieniu z zaliczenia na schedę spadkową nie zmienia przeniesienia własności nieruchomości i nie przenosi żadnego prawa rzeczowego. Dotyczy przyszłych rozliczeń spadkowych między spadkobiercami. Z tego powodu co do zasady nie stosuje się do niego wymogu aktu notarialnego właściwego dla umowy darowizny nieruchomości.

Inaczej należałoby oceniać sytuację, w której strony rzeczywiście chciałyby zmienić samą umowę darowizny w zakresie jej elementów wymagających formy szczególnej. Wtedy konieczna może być analiza przepisów o formie czynności prawnych i treści konkretnego aktu notarialnego. Samo zwolnienie od zaliczenia na schedę spadkową nie jest jednak typową zmianą umowy darowizny.

Znaczenie dowodowe oświadczenia

Największe ryzyko w praktyce nie polega zwykle na samej formie oświadczenia, lecz na późniejszym sporze dowodowym. Po śmierci spadkodawcy pozostali spadkobiercy mogą kwestionować, czy oświadczenie zostało złożone, czy obejmowało konkretną darowiznę i czy rzeczywiście miało zwolnić ją z zaliczenia na schedę spadkową.

Dlatego bezpieczne oświadczenie powinno wskazywać co najmniej: osobę darczyńcy, osobę obdarowanego, datę i przedmiot darowizny, najlepiej także dane aktu notarialnego darowizny oraz jednoznaczną treść zwolnienia z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową. Im precyzyjniejszy dokument, tym mniejsze ryzyko sporu przy dziale spadku.

Jeżeli oświadczenie zostało sporządzone u notariusza, nawet nie w formie aktu notarialnego, może mieć istotną wartość dowodową. Trzeba jednak sprawdzić, jaki dokładnie dokument sporządzono: czy było to jedynie pismo z podpisem, protokół, poświadczenie podpisu, czy inna czynność notarialna.

Kiedy zwolnienie nie rozwiąże wszystkich sporów?

Zwolnienie darowizny z zaliczenia na schedę spadkową nie zawsze kończy wszystkie możliwe roszczenia między członkami rodziny. Przede wszystkim należy odróżnić zaliczenie na schedę spadkową od zachowku. To odrębne instytucje prawa spadkowego, o innych przesłankach i skutkach.

Oświadczenie, że darowizna nie ma być zaliczana na schedę spadkową, nie musi automatycznie oznaczać, że darowizna nie będzie miała żadnego znaczenia przy obliczaniu zachowku. Ocena zależy od kręgu osób uprawnionych, daty darowizny, jej przedmiotu, relacji rodzinnych oraz pozostałego majątku spadkodawcy.

W praktyce warto więc osobno sprawdzić skutki darowizny dla działu spadku i osobno jej możliwy wpływ na zachowek. Pomieszanie tych dwóch zagadnień jest częstą przyczyną błędnych oczekiwań po stronie spadkobierców.

Co zrobić, aby ograniczyć ryzyko sporu?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest sporządzenie jasnego, pisemnego oświadczenia, najlepiej z datą pewną albo w formie notarialnej, nawet jeżeli przepisy nie wymagają aktu notarialnego. W sprawach rodzinnych znaczenie ma nie tylko formalna ważność dokumentu, ale także to, czy po latach da się łatwo wykazać wolę spadkodawcy.

Jeżeli darczyńca nadal żyje, warto rozważyć przygotowanie nowego, jednoznacznego dokumentu, który nie będzie pozostawiał wątpliwości, jaką darowiznę obejmuje i jaki ma skutek przy dziale spadku. Jeżeli darczyńca już zmarł, należy zebrać dokumenty dotyczące darowizny, późniejszego oświadczenia oraz ewentualnych świadków okoliczności jego złożenia.

FAQ

Czy darowizna nieruchomości wchodzi do spadku?

Co do zasady nie. Jeżeli własność nieruchomości została skutecznie przeniesiona na obdarowanego za życia darczyńcy, nieruchomość nie jest już składnikiem spadku. Jej wartość może jednak mieć znaczenie przy rozliczeniach między spadkobiercami.

Czy zwolnienie z zaliczenia darowizny musi być w akcie notarialnym?

Przepisy o zaliczeniu darowizny na schedę spadkową nie wymagają aktu notarialnego dla samego oświadczenia o zwolnieniu. Forma notarialna może być jednak korzystna dowodowo, zwłaszcza gdy istnieje ryzyko przyszłego sporu rodzinnego.

Czy takie oświadczenie można złożyć po latach od darowizny?

Tak. Art. 1039 Kodeksu cywilnego nie ogranicza zwolnienia wyłącznie do chwili zawarcia umowy darowizny. Oświadczenie może być późniejsze, o ile pozwala ustalić wolę spadkodawcy i konkretną darowiznę, której dotyczy.

Czy obecność obdarowanego przy oświadczeniu ma znaczenie?

Może mieć znaczenie dowodowe, bo obdarowany może potwierdzić okoliczności złożenia oświadczenia. Sama obecność obdarowanego nie zastępuje jednak potrzeby jasnej treści dokumentu i nie rozstrzyga wszystkich możliwych sporów ze spadkobiercami.

Czy zwolnienie z zaliczenia na schedę wyłącza roszczenie o zachowek?

Nie należy tego utożsamiać. Zaliczenie na schedę spadkową i zachowek to odrębne zagadnienia. Darowizna zwolniona z zaliczenia na schedę może w określonych sytuacjach nadal być analizowana przy obliczaniu zachowku.

Podsumowanie

Oświadczenie darczyńcy, że wcześniejsza darowizna nieruchomości nie ma być zaliczana na schedę spadkową, może być skuteczne także wtedy, gdy zostało złożone po zawarciu umowy darowizny i nie ma formy aktu notarialnego. Wynika to z tego, że art. 1039 Kodeksu cywilnego nie przewiduje dla takiego oświadczenia szczególnej formy.

Nie jest to typowa zmiana umowy darowizny nieruchomości, lecz oświadczenie wpływające na przyszłe rozliczenia spadkowe. W praktyce najważniejsze jest jednak to, aby po śmierci spadkodawcy można było udowodnić treść, datę i zakres tego oświadczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.