Zwrot darowizny za rażącą niewdzięczność

Kiedy można odwołać darowiznę?

W opisanej sprawie rodzice pana Kamińskiego darowali mu aktem notarialnym cztery działki budowlane. Na jednej z działek pan Kamiński z małżonką wybudowali dom, dwie działki sprzedali, a jedna pozostała ich własnością. Po latach ojciec wezwał ich do notariusza i zażądał zwrotu darowizny, powołując się na rażącą niewdzięczność.

Podstawą takiego żądania jest art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym darczyńca może odwołać darowiznę już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Nie chodzi jednak o każdy spór rodzinny, brak kontaktu czy nieporozumienie. Zachowanie obdarowanego musi być oceniane jako szczególnie naganne, świadome i wymierzone w darczyńcę.

W praktyce za rażącą niewdzięczność mogą zostać uznane zwłaszcza ciężkie znieważanie, przemoc, uporczywe poniżanie, świadome rozpowszechnianie krzywdzących informacji, odmowa koniecznej pomocy w chorobie lub inne zachowania wyrządzające darczyńcy poważną krzywdę. Zgodnie z orzecznictwem nie wystarcza sama niewdzięczność w potocznym znaczeniu ani zwykłe pogorszenie relacji rodzinnych.

Jeżeli państwo Kamińscy nie zgadzają się z zarzutem rażącej niewdzięczności, nie mają obowiązku podpisywania aktu zwrotnego przeniesienia własności u notariusza. Mogą odmówić zawarcia umowy, a wtedy ojciec, chcąc dochodzić zwrotu, powinien skierować sprawę do sądu. To sąd oceni, czy oświadczenie o odwołaniu darowizny było skuteczne.

Termin roczny i forma oświadczenia

Odwołanie darowizny nie może nastąpić w dowolnym czasie tylko dlatego, że darczyńca po latach żałuje swojej decyzji. Zgodnie z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Jeżeli zachowanie obdarowanego miało charakter jednorazowy, termin roczny należy liczyć od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o tym konkretnym zdarzeniu. Jeżeli natomiast niewłaściwe zachowanie ma charakter ciągły lub powtarzalny, ocena terminu wymaga analizy całego przebiegu relacji i dat poszczególnych zdarzeń.

Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. W przypadku nieruchomości samo takie oświadczenie nie przenosi jednak z powrotem własności na darczyńcę. Potrzebna jest umowa w formie aktu notarialnego albo, przy braku zgody obdarowanego, orzeczenie sądu zastępujące oświadczenie woli.

Istotne jest również przebaczenie. Jeżeli darczyńca przebaczył obdarowanemu, darowizny z powodu tego zachowania nie można skutecznie odwołać. Przebaczenie nie zawsze musi mieć formę pisemną, dlatego w sporze sądowym znaczenie mogą mieć wiadomości, zeznania świadków i późniejsze zachowanie stron.

Czy trzeba iść do notariusza i oddać działkę?

Wezwanie do notariusza nie oznacza, że obdarowany musi podpisać akt zwrotnego przeniesienia własności. Jeżeli obdarowany uważa, że zarzut rażącej niewdzięczności jest bezpodstawny, może odmówić podpisania aktu. W takiej sytuacji darczyńca musi liczyć się z koniecznością wykazania swoich twierdzeń przed sądem.

W procesie sądowym to darczyńca powinien udowodnić okoliczności uzasadniające odwołanie darowizny. Obdarowany może bronić się m.in. tym, że nie doszło do rażącej niewdzięczności, że zarzucane zachowania były elementem obustronnego konfliktu, że termin roczny upłynął albo że darczyńca przebaczył.

Jeżeli sąd uzna, że odwołanie darowizny było nieskuteczne, własność pozostanie przy obdarowanym. Jeżeli natomiast sąd uzna odwołanie za skuteczne, trzeba przejść do rozliczeń według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Co ze sprzedanymi działkami?

Zgodnie z art. 898 § 2 Kodeksu cywilnego zwrot przedmiotu odwołanej darowizny następuje według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Oznacza to, że jeżeli przedmiotu darowizny nie da się zwrócić w naturze, trzeba badać, czy obdarowany nadal jest wzbogacony oraz co uzyskał w zamian.

Art. 406 Kodeksu cywilnego przewiduje, że obowiązek wydania korzyści obejmuje nie tylko korzyść bezpośrednio uzyskaną, lecz także wszystko, co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia zostało uzyskane w zamian tej korzyści albo jako naprawienie szkody. W sprawie sprzedanych działek może to oznaczać roszczenie o zapłatę wartości odpowiadającej uzyskanej cenie albo temu, co zostało nabyte za środki ze sprzedaży.

Nie zawsze jednak rozliczenie będzie automatycznie równe pełnej cenie sprzedaży. Znaczenie może mieć m.in. to, kiedy doszło do sprzedaży, kiedy powstała przyczyna odwołania darowizny, czy obdarowany powinien już liczyć się z obowiązkiem zwrotu oraz czy wzbogacenie nadal istnieje. W konkretnym sporze trzeba więc odtworzyć chronologię zdarzeń i przepływ środków.

Jeżeli ojciec darował tylko udział w nieruchomości, co do zasady może żądać rozliczenia tylko w zakresie odpowiadającym temu udziałowi. Nie może żądać więcej, niż wynikało z jego przysporzenia, chyba że działa także jako uprawniony spadkobierca po drugim darczyńcy i spełnione są ustawowe warunki.

Darowizna od obojga rodziców a śmierć matki

W sprawie państwa Kamińskich istotne jest, że matka nie żyje. Jeżeli darczyńcami byli oboje rodzice, należy ustalić, jaki udział w darowiźnie pochodził od ojca, a jaki od matki. Żyjący ojciec może odwoływać darowiznę w zakresie własnego przysporzenia, jeżeli spełnione są przesłanki ustawowe.

Uprawnienie dotyczące przysporzenia zmarłej matki wymaga odrębnej oceny. Spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę z powodu niewdzięczności tylko w szczególnych sytuacjach przewidzianych w Kodeksie cywilnym, w szczególności gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania darowizny albo gdy zachowanie obdarowanego doprowadziło do najpoważniejszych skutków wobec darczyńcy. Nie można więc zakładać, że ojciec automatycznie może żądać zwrotu całej darowizny obejmującej także część po matce.

Nakłady na działkę i dom wybudowany przez obdarowanych

Najtrudniejsze rozliczenie dotyczy działki, na której państwo Kamińscy wybudowali dom. Jeżeli odwołanie darowizny byłoby skuteczne, ojciec może domagać się zwrotu darowanej nieruchomości albo wartości odpowiadającej jego udziałowi. Obdarowani mogą jednak podnosić roszczenia związane z nakładami poniesionymi na nieruchomość.

Art. 408 Kodeksu cywilnego pozwala zobowiązanemu do wydania korzyści żądać zwrotu nakładów koniecznych w zakresie, w jakim nie znalazły pokrycia w uzyskanym użytku, a także innych nakładów, o ile zwiększają wartość korzyści w chwili jej wydania. Jeżeli żądający wydania korzyści jest zobowiązany do zwrotu nakładów, sąd może zamiast wydania rzeczy w naturze nakazać zwrot wartości w pieniądzu z odliczeniem wartości nakładów.

W praktyce oznacza to, że wartość domu, sposób jego finansowania, data poniesienia nakładów i aktualna wartość nieruchomości mogą mieć kluczowe znaczenie. Jeżeli nakłady na budowę znacznie przewyższają wartość samej działki, sąd może rozważać rozliczenie pieniężne zamiast fizycznego zwrotu nieruchomości.

Takie stanowisko znajduje potwierdzenie w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1987 r., sygn. akt III CRN 152/87. Sąd Najwyższy wskazał, że gdy wartość nakładów dokonanych na darowanej nieruchomości znacznie przekracza wartość przedmiotu darowizny, co do zasady może brakować podstaw do orzeczenia zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości, a darczyńca może dochodzić równowartości przedmiotu darowizny. Jednocześnie takie rozliczenie nie następuje z urzędu bez odpowiedniego żądania strony.

Jak przygotować się do sporu o zwrot darowizny?

Obdarowany, który otrzymał oświadczenie o odwołaniu darowizny, powinien przede wszystkim zachować pismo, kopertę, potwierdzenie odbioru i wszystkie dokumenty dotyczące darowizny. Warto zgromadzić akt notarialny, dokumenty sprzedaży działek, historię przelewów, dowody nakładów, faktury za budowę, pozwolenia, korespondencję rodzinną i dane świadków.

Należy także spisać chronologię zdarzeń: kiedy doszło do darowizny, kiedy pojawił się konflikt, jakie konkretnie zachowania zarzuca darczyńca, kiedy się o nich dowiedział i czy po tych zdarzeniach utrzymywał normalne relacje z obdarowanym. Taka chronologia pomaga ocenić termin roczny, przebaczenie i rzeczywistą wagę zarzutów.

Jeżeli obdarowany nie zgadza się z odwołaniem darowizny, nie powinien podpisywać aktu notarialnego tylko dlatego, że został wezwany. Podpisanie aktu może definitywnie przenieść własność z powrotem na darczyńcę, a późniejsze odwrócenie skutków takiej czynności bywa trudne.

FAQ

Czy darczyńca może samodzielnie odebrać darowaną nieruchomość?

Nie. Oświadczenie o odwołaniu darowizny nie przenosi automatycznie własności nieruchomości. Potrzebny jest akt notarialny podpisany przez obie strony albo orzeczenie sądu, jeżeli obdarowany odmawia zwrotu.

Czy po 14 latach można odwołać darowiznę?

Tak, sam upływ wielu lat od darowizny nie wyklucza odwołania. Decydujące jest to, czy rażąca niewdzięczność wystąpiła później i czy darczyńca złożył oświadczenie w ciągu roku od dowiedzenia się o niej.

Czy trzeba stawić się u notariusza na żądanie darczyńcy?

Można się stawić, aby wysłuchać stanowiska drugiej strony, ale nie ma obowiązku podpisywania aktu zwrotnego przeniesienia własności. Jeżeli obdarowany kwestionuje podstawy odwołania darowizny, powinien zachować ostrożność przed podpisaniem aktu.

Co jeśli darowana działka została sprzedana?

Darczyńca nie odzyska działki od obdarowanego, skoro nie jest już ona jego własnością. Może natomiast dochodzić rozliczenia wartości korzyści lub tego, co obdarowany uzyskał w zamian, z uwzględnieniem zasad bezpodstawnego wzbogacenia.

Czy można żądać zwrotu nakładów na dom?

Tak. Jeżeli obdarowany wybudował dom lub poniósł inne nakłady zwiększające wartość nieruchomości, może żądać ich rozliczenia. Zakres zwrotu zależy od rodzaju nakładów, ich wartości i okoliczności konkretnej sprawy.

Podsumowanie

Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności jest możliwe, ale wymaga spełnienia rygorystycznych warunków. Darczyńca musi wykazać poważne, zawinione zachowanie obdarowanego, zachować termin roczny i złożyć pisemne oświadczenie. Przy nieruchomości samo oświadczenie nie wystarcza do odzyskania własności.

W sprawie podobnej do sprawy państwa Kamińskich kluczowe będzie ustalenie, czy rzeczywiście doszło do rażącej niewdzięczności, czy ojciec może działać tylko co do własnego udziału, co stało się ze sprzedanymi działkami oraz jak rozliczyć dom wybudowany na darowanej nieruchomości. Jeżeli obdarowani nie zgadzają się z żądaniem, powinni rozważyć odmowę podpisania aktu i przygotować się do ewentualnego procesu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2010 r., sygn. akt II CSK 68/10
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1987 r., sygn. akt III CRN 152/87