Konsument a przedsiębiorca na prawach konsumenta — kiedy działa ochrona

Konsument i przedsiębiorca na prawach konsumenta — podstawowa różnica

Pojęcie „przedsiębiorcy na prawach konsumenta” jest wygodnym określeniem używanym w praktyce, ale może być mylące. Taka osoba nie staje się konsumentem we wszystkich stosunkach prawnych. Nadal działa jako przedsiębiorca, a przepisy jedynie nakazują stosować do niej niektóre regulacje przewidziane dla konsumentów.

Zgodnie z art. 22¹ Kodeksu cywilnego konsumentem jest osoba fizyczna dokonująca z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Jeżeli więc właściciel firmy kupuje prywatnie telewizor do swojego mieszkania, zasadniczo występuje jako konsument — fakt, że poza tym prowadzi działalność gospodarczą, nie ma znaczenia.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy zakup jest bezpośrednio związany z działalnością. Wtedy osoba fizyczna nie jest konsumentem w rozumieniu art. 22¹ Kodeksu cywilnego. Może jednak uzyskać część ochrony konsumenckiej, jeżeli umowa nie ma dla niej charakteru zawodowego.

Kiedy umowa nie ma dla przedsiębiorcy charakteru zawodowego?

Podstawowe kryterium pojawia się zarówno w art. 385⁵ Kodeksu cywilnego, jak i w art. 7aa ustawy o prawach konsumenta. Chodzi o osobę fizyczną zawierającą umowę bezpośrednio związaną z działalnością gospodarczą, gdy z treści umowy wynika, że nie ma ona dla tej osoby charakteru zawodowego.

Zawodowy charakter ocenia się w szczególności na podstawie przedmiotu działalności gospodarczej udostępnionego zgodnie z przepisami o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej. Informacje z CEIDG są więc bardzo ważne, ale ustawowe sformułowanie „w szczególności” oznacza, że nie powinno się sprowadzać całej oceny wyłącznie do mechanicznego porównania kodów działalności.

Znaczenie mogą mieć również:

• przedmiot konkretnej umowy,
• rodzaj faktycznie prowadzonej działalności,
• cel, do którego towar lub usługa zostały nabyte,
• to, czy dana transakcja mieści się w zwykłym zawodowym obszarze aktywności przedsiębiorcy,
• dokumenty i informacje przekazane przy zawieraniu umowy.

Im bliższy jest zakup podstawowym usługom lub towarom oferowanym przez przedsiębiorcę jego własnym klientom, tym trudniej wykazać niezawodowy charakter transakcji. Samo to, że dany produkt jest używany w firmie, nie przesądza jednak jeszcze o profesjonalnym charakterze umowy.

Czy faktura z NIP-em odbiera prawa konsumenta?

Nie można przyjąć takiej automatycznej zasady. Faktura wystawiona na przedsiębiorcę, podanie NIP-u czy ujęcie wydatku w działalności mogą potwierdzać gospodarczy związek transakcji, ale właśnie w sytuacji bezpośredniego związku z działalnością pojawia się pytanie, czy umowa miała dodatkowo charakter zawodowy.

Dlatego samo stwierdzenie sprzedawcy „zakup był na firmę, więc nie ma żadnych praw konsumenckich” może być niewystarczające. Najpierw trzeba ustalić przedmiot działalności kupującego i charakter konkretnej transakcji.

Oświadczenie o zawodowym charakterze umowy od 2025 r.

Od 27 listopada 2025 r. przepisy wyraźnie regulują sytuację, w której z treści umowy, która ma zostać zawarta, nie wynika, czy ma ona dla osoby fizycznej charakter zawodowy.

W takim przypadku osoba fizyczna może najpóźniej w chwili zawarcia umowy złożyć oświadczenie, że umowa ma dla niej charakter zawodowy albo że takiego charakteru nie ma. Odpowiednią regulację zawiera obecnie art. 7aa ust. 2 ustawy o prawach konsumenta, a w odniesieniu do niedozwolonych postanowień umownych także art. 385⁵ § 1¹ Kodeksu cywilnego.

Przepisy zastrzegają jednocześnie, że druga strona nie może uzależnić zawarcia umowy od złożenia takiego oświadczenia.

Oświadczenie nie jest jednak prostym sposobem na dowolne nadanie transakcji wybranego statusu. Mechanizm ten został przewidziany na wypadek, gdy charakter umowy nie wynika z jej treści. Jeżeli transakcja jest oczywiście zawodowa dla danej osoby, samo nazwanie jej w formularzu „niezawodową” nie powinno być traktowane jako sposób obejścia ustawowych przesłanek.

Jakie prawa ma przedsiębiorca na prawach konsumenta?

Najważniejszy błąd polega na założeniu, że osoba spełniająca opisane warunki zostaje konsumentem w pełnym znaczeniu tego słowa. Tak nie jest. Rozszerzenie ochrony następuje tylko tam, gdzie ustawodawca wyraźnie je przewidział.

Niedozwolone postanowienia umowne

Art. 385⁵ Kodeksu cywilnego nakazuje stosować do takiej osoby przepisy art. 385¹–385³ Kodeksu cywilnego dotyczące niedozwolonych postanowień umownych.

Ma to znaczenie przede wszystkim przy umowach opartych na regulaminach, ogólnych warunkach, formularzach i innych wzorcach przygotowanych jednostronnie przez kontrahenta. Jeżeli nieuzgodnione indywidualnie postanowienie kształtuje prawa i obowiązki strony sprzecznie z dobrymi obyczajami i rażąco narusza jej interesy, może nie wiązać na zasadach przewidzianych dla klauzul abuzywnych, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków.

Odstąpienie od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem

Art. 7aa ustawy o prawach konsumenta rozszerza na osobę fizyczną spełniającą warunek niezawodowego charakteru umowy przepisy dotyczące konsumenta zawarte w rozdziale 4 tej ustawy. Obejmuje to m.in. prawo odstąpienia od wielu umów zawartych przez internet, telefon lub poza lokalem przedsiębiorstwa.

Przy typowym zakupie internetowym termin na odstąpienie wynosi zasadniczo 14 dni. W przypadku sprzedaży towaru termin co do zasady liczy się od objęcia towaru w posiadanie przez uprawnioną osobę. Dla niektórych umów sposób liczenia terminu jest inny.

Przy umowach zawartych podczas nieumówionej wizyty przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania lub zwykłego pobytu albo podczas wycieczki ustawowy termin może wynosić 30 dni.

Prawo odstąpienia nie jest jednak bezwarunkowym prawem do zwrotu każdego zakupu. Ustawa przewiduje wyjątki zależne od rodzaju świadczenia, np. dla niektórych rzeczy wykonywanych według specyfikacji kupującego, określonych usług po ich wykonaniu czy niektórych świadczeń cyfrowych.

W zwykłym sklepie stacjonarnym przepisy nie dają natomiast ogólnego prawa zwrotu niewadliwego towaru tylko dlatego, że kupujący zmienił zdanie. Możliwość takiego zwrotu może wynikać z dobrowolnej polityki sprzedawcy.

Niezgodność towaru z umową

W przypadku umów zobowiązujących do przeniesienia własności towaru zasadnicze znaczenie mają obecnie przepisy rozdziału 5a ustawy o prawach konsumenta. Na podstawie art. 7aa znajdują one zastosowanie również do przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną, jeżeli konkretna umowa jest związana z jego działalnością, ale nie ma charakteru zawodowego.

Jeżeli towar jest niezgodny z umową, kupujący może korzystać z ustawowego systemu środków ochrony. W pierwszej kolejności w typowej sytuacji w grę wchodzą naprawa albo wymiana, a w warunkach określonych w ustawie również obniżenie ceny albo odstąpienie od umowy.

Przy ustalaniu uprawnień nie powinno się mieszać aktualnego reżimu niezgodności towaru z umową z dawnymi zasadami rękojmi konsumenckiej. Data zawarcia umowy może mieć znaczenie dla ustalenia, które przepisy znajdują zastosowanie.

Problemy praktyczne dobrze pokazują sprawy dotyczące reklamacji uszkodzonego towaru oraz sytuacje, w których przedmiotem sporu jest reklamacja mebli na wymiar. W każdym przypadku trzeba najpierw ustalić datę i rodzaj umowy oraz status kupującego.

Sam sposób sprzedaży również nie eliminuje odpowiedzialności za zgodność towaru. Dotyczy to m.in. rzeczy przecenionych lub pochodzących ze szczególnych kanałów sprzedaży, dlatego osobnej analizy może wymagać np. rękojmia za sprzęt outletowy — zwłaszcza gdy umowa podlega starszemu reżimowi prawnemu.

Treści i usługi cyfrowe

Rozszerzenie z art. 7aa obejmuje również rozdział 5b ustawy o prawach konsumenta dotyczący treści cyfrowych i usług cyfrowych. Może więc mieć znaczenie przy zakupie oprogramowania, dostępu do usług online, określonych subskrypcji lub innych świadczeń cyfrowych, jeżeli umowa spełnia wymagane przesłanki.

Także tutaj nie wystarczy sama informacja, że abonament lub program jest wykorzystywany w firmie. Trzeba ustalić, czy jego zakup ma zawodowy charakter z perspektywy konkretnej działalności.

Czego ochrona nie obejmuje automatycznie?

Przedsiębiorca na prawach konsumenta nie może zakładać, że każda regulacja zawierająca słowo „konsument” zaczyna dotyczyć jego umowy. Ustawa o prawach konsumenta w art. 7aa wskazuje konkretne rozdziały objęte rozszerzeniem. Ochronę w zakresie klauzul niedozwolonych ustanawia z kolei odrębnie Kodeks cywilny.

Dlatego przy sporze trzeba ustalić podstawę konkretnego żądania, zamiast posługiwać się wyłącznie ogólnym określeniem „jestem przedsiębiorcą na prawach konsumenta”.

Szczególna ochrona nie powstanie również wtedy, gdy:

• stroną umowy nie jest osoba fizyczna, lecz np. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością albo spółka akcyjna,
• umowa ma dla osoby fizycznej charakter zawodowy,
• konkretne żądanie wykracza poza zakres przepisów, które zostały rozszerzone na tę kategorię przedsiębiorców,
• zastosowanie znajduje ustawowy wyjątek wyłączający dane uprawnienie.

W przypadku działalności prowadzonej w formach, w których występuje kilka podmiotów, w pierwszej kolejności należy ustalić, kto rzeczywiście jest stroną umowy. Sama okoliczność, że za danym przedsięwzięciem stoją osoby fizyczne, nie oznacza jeszcze, że umowę zawarła osoba fizyczna w rozumieniu omawianych przepisów.

Jak ocenić własną umowę krok po kroku?

Przy transakcjach internetowych warto zachować także zrzuty lub kopię oferty z dnia zakupu. Może się to przydać zarówno przy sporze o cechy produktu, jak i przy problemach takich jak błędna realizacja zamówienia internetowego.

Jeżeli spór dotyczy wad sprzętu, należy dodatkowo odróżnić odpowiedzialność sprzedawcy wynikającą z ustawy od gwarancji udzielonej przez producenta lub innego gwaranta. Są to odrębne podstawy dochodzenia uprawnień. W zależności od daty i rodzaju umowy znaczenie może mieć także problem opisany szerzej jako rękojmia i odmowa naprawy sprzętu.

Co zrobić, gdy sprzedawca kwestionuje status przedsiębiorcy na prawach konsumenta?

Najlepiej nie ograniczać reklamacji do samego stwierdzenia, że kupującemu „przysługują prawa konsumenta”. W piśmie warto wskazać konkretne okoliczności pokazujące, dlaczego umowa nie ma charakteru zawodowego.

W zależności od sprawy mogą to być:

• opis prowadzonej działalności,
• informacja o rzeczywistym przeznaczeniu zakupionego towaru lub usługi,
• dane ujawnione w CEIDG,
• treść umowy i zamówienia,
• oświadczenie złożone przy zawieraniu umowy, jeżeli miało zastosowanie,
• dowody potwierdzające zgłaszaną wadę albo inne naruszenie umowy.

Następnie trzeba powołać się na konkretną podstawę prawną właściwą dla żądania. Przy zwrocie zakupu internetowego będzie to inny zestaw przepisów niż przy niezgodności towaru z umową albo przy kwestionowaniu niedozwolonego postanowienia wzorca.

Jeżeli sprzedawca nadal odmawia realizacji żądania, dalsze działanie zależy od rodzaju roszczenia, wartości sporu, treści odpowiedzi kontrahenta oraz dostępnych dowodów. Sam spór o status kupującego nie rozstrzyga jeszcze automatycznie, czy określone żądanie jest zasadne — trzeba dodatkowo sprawdzić materialne przesłanki tego żądania.

Najczęstsze pytania

Czy każda osoba prowadząca jednoosobową działalność jest przedsiębiorcą na prawach konsumenta?

Nie. Szczególna ochrona dotyczy konkretnej umowy, a nie przedsiębiorcy raz na zawsze. Ta sama osoba przy jednym zakupie może być zwykłym konsumentem, przy drugim korzystać z wybranych praw konsumenckich jako przedsiębiorca, a przy trzecim występować wyłącznie jako profesjonalny przedsiębiorca.

Czy wpisanie NIP-u przy zamówieniu internetowym wyłącza prawo odstąpienia?

Nie automatycznie. Podanie NIP-u może świadczyć o związku zakupu z działalnością, ale nadal trzeba zbadać, czy umowa ma dla kupującego charakter zawodowy. Jeśli jest związana z działalnością, lecz niezawodowa, mogą znaleźć zastosowanie przepisy rozdziału 4 ustawy o prawach konsumenta.

Czy można po zawarciu umowy oświadczyć, że zakup nie miał charakteru zawodowego?

Przepisy dotyczące szczególnego oświadczenia przewidują możliwość jego złożenia najpóźniej w chwili zawarcia umowy, jeżeli z treści przyszłej umowy nie wynika jej charakter zawodowy. Brak takiego oświadczenia nie oznacza jednak automatycznie, że każda umowa stała się zawodowa — nadal znaczenie mają ustawowe przesłanki i treść konkretnego stosunku prawnego.

Czy przedsiębiorca na prawach konsumenta może zwrócić towar kupiony w sklepie stacjonarnym?

Nie istnieje ogólne ustawowe prawo do zwrotu niewadliwego towaru zakupionego w zwykłym sklepie tylko z powodu zmiany decyzji. Sprzedawca może dobrowolnie przewidzieć takie prawo w swoim regulaminie. Czym innym jest reklamacja towaru niezgodnego z umową.

Czy spółka z o.o. może być przedsiębiorcą na prawach konsumenta?

Nie na podstawie omawianych regulacji. Przepisy posługują się pojęciem osoby fizycznej. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jest odrębną osobą prawną, nawet gdy ma jednego wspólnika będącego osobą fizyczną.

Czy zakres działalności wpisany w CEIDG zawsze rozstrzyga sprawę?

Nie powinien być traktowany jako jedyne kryterium. Ustawodawca wskazuje przedmiot działalności ujawniony w CEIDG jako szczególnie istotny punkt odniesienia, lecz ocena dotyczy konkretnej umowy i jej zawodowego charakteru. W spornej sytuacji znaczenie może mieć cały stan faktyczny.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 22¹ oraz art. 385¹–385⁵; tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2026 r. poz. 795.
• Ustawa z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta, w szczególności art. 7aa oraz rozdziały 4, 5a i 5b; tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2026 r. poz. 1244.
• Ustawa z dnia 5 sierpnia 2025 r. o zmianie ustawy — Kodeks postępowania cywilnego, ustawy — Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2025 r. poz. 1172 — w zakresie zmian dotyczących oświadczenia o zawodowym albo niezawodowym charakterze umowy.