Zwrot nakładów na cudzą nieruchomość – podstawa roszczenia, dowody i rozliczenie

Kiedy można żądać zwrotu nakładów na cudzą nieruchomość?

Roszczenie o zwrot nakładów może powstać, gdy jedna osoba finansuje prace lub ulepszenia nieruchomości należącej do kogoś innego, a istnieje podstawa prawna do rozliczenia poniesionych wydatków. Dotyczy to zarówno remontu mieszkania, jak i budowy, przebudowy, modernizacji instalacji czy zagospodarowania działki.

Nie obowiązuje jednak jedna zasada, zgodnie z którą właściciel musi oddać każdą wydaną złotówkę. O wyniku sporu może przesądzić odpowiedź na kilka pytań:

• Czy właściciel zgodził się na inwestycję i obiecał zwrot kosztów?
• Czy strony zawarły umowę, choćby ustną, określającą zasady korzystania z nieruchomości?
• Czy inwestor mieszkał w nieruchomości jako najemca, biorący w użyczenie, współwłaściciel czy posiadacz samoistny?
• Czy nakłady miały charakter koniecznych napraw, czy podnosiły standard nieruchomości?
• Czy inwestycja miała być nieodpłatną pomocą lub darowizną?
• Czy właściciel nadal korzysta z rezultatów wykonanych prac, a inwestor utracił możliwość korzystania z nieruchomości?

Najpierw trzeba ustalić właściwą podstawę roszczenia, a dopiero potem obliczyć kwotę żądania. Inaczej rozlicza się nakłady najemcy, inaczej samoistnego posiadacza, a jeszcze inaczej inwestycję osoby, która wydała pieniądze w związku z niespełnioną obietnicą przeniesienia własności.

Podstawa prawna zwrotu nakładów – umowa, posiadanie czy bezpodstawne wzbogacenie?

Rozliczenie na podstawie umowy z właścicielem

Jeżeli strony uzgodniły, kto poniesie koszty remontu i jak zostaną później rozliczone, punktem wyjścia jest treść tej umowy. Znaczenie mają przede wszystkim art. 353(1) i art. 354 Kodeksu cywilnego, dotyczące swobody umów oraz wykonania zobowiązań.

Umowa nie zawsze musi mieć formę pisemną. Ustne uzgodnienie może rodzić obowiązek zapłaty, chociaż jego wykazanie bywa trudniejsze. Trzeba przy tym odróżnić zobowiązanie do rozliczenia nakładów od obietnicy przeniesienia własności nieruchomości, dla której obowiązują szczególne wymagania formalne.

Jeżeli właściciel zobowiązał się do zwrotu określonych kosztów, należy ustalić również termin zapłaty. Gdy świadczenie nie ma oznaczonego terminu i termin ten nie wynika z właściwości zobowiązania, zastosowanie może mieć art. 455 Kodeksu cywilnego.

Art. 226 i 230 Kodeksu cywilnego – nakłady posiadacza

Art. 226 Kodeksu cywilnego reguluje rozliczenie nakładów dokonanych przez posiadacza samoistnego. Zakres uprawnień zależy między innymi od dobrej lub złej wiary posiadacza oraz rodzaju wydatków.

Posiadacz samoistny włada nieruchomością jak właściciel, mimo że niekoniecznie przysługuje mu prawo własności. Sam fakt zamieszkiwania w cudzym domu nie oznacza jeszcze posiadania samoistnego.

• Posiadacz samoistny w dobrej wierze może żądać zwrotu nakładów koniecznych w zakresie, w jakim nie znajdują pokrycia w korzyściach uzyskanych z rzeczy. Zwrot innych nakładów jest co do zasady ograniczony do zwiększenia wartości rzeczy w chwili jej wydania właścicielowi.
• Posiadacz samoistny w złej wierze może żądać jedynie zwrotu nakładów koniecznych i tylko w zakresie, w jakim właściciel wzbogaciłby się bezpodstawnie jego kosztem.
• Szczególne ograniczenia dotyczą nakładów dokonanych po uzyskaniu wiedzy o wytoczeniu przeciwko posiadaczowi powództwa o wydanie rzeczy.

Art. 230 Kodeksu cywilnego pozwala odpowiednio stosować przepisy o roszczeniach posiadacza samoistnego także do posiadacza zależnego, o ile z przepisów regulujących dany stosunek prawny nie wynika nic innego. Nie oznacza to możliwości pominięcia szczególnych zasad dotyczących na przykład najmu.

Art. 405 i 410 Kodeksu cywilnego – bezpodstawne wzbogacenie

Gdy nie ma umowy określającej rozliczenia i nie znajduje zastosowania właściwy reżim szczególny, podstawą żądania może być art. 405 Kodeksu cywilnego. Dotyczy on sytuacji, w której jedna osoba uzyskuje korzyść majątkową kosztem drugiej bez podstawy prawnej.

W określonych sytuacjach zastosowanie znajduje także art. 410 Kodeksu cywilnego dotyczący świadczenia nienależnego. Może to mieć znaczenie, gdy pieniądze przekazano w oczekiwaniu na określony rezultat, który ostatecznie nie nastąpił, a spełnione zostały przesłanki przewidziane w tym przepisie.

Przykładowo ktoś finansuje rozbudowę domu należącego do rodziny partnera, ponieważ strony zakładają wieloletnie wspólne zamieszkiwanie lub przyszłe uregulowanie własności. Po zakończeniu związku konieczne jest ustalenie, czy istniała konkretna podstawa prawna świadczenia, czy odpadła oraz czy właściciel uzyskał wzbogacenie podlegające zwrotowi.

Przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu nie zastępują automatycznie regulacji umownych ani szczególnych przepisów o nakładach. Dodatkowo art. 411 Kodeksu cywilnego przewiduje przypadki, w których nie można żądać zwrotu świadczenia.

Najem, użyczenie i współwłasność – odrębne zasady

Przy najmie istotne są art. 662 i 663 oraz art. 676 Kodeksu cywilnego. Jeżeli najemca ulepszył rzecz, a strony nie uzgodniły inaczej, wynajmujący może według swego wyboru zatrzymać ulepszenia za zapłatą sumy odpowiadającej ich wartości w chwili zwrotu rzeczy albo żądać przywrócenia stanu poprzedniego.

W przypadku użyczenia znaczenie mają art. 713 i 719 Kodeksu cywilnego, w tym szczególne reguły rozliczania wydatków oraz przedawnienia określonych roszczeń.

Jeżeli nakłady ponosi współwłaściciel, punktem wyjścia może być art. 207 Kodeksu cywilnego dotyczący wydatków i ciężarów związanych z rzeczą wspólną. Oceny wymaga również to, czy współwłaściciele uzgodnili sposób finansowania prac i czy były one prawidłowo przeprowadzone.

Nie można więc skutecznie oprzeć każdego żądania o zwrot remontu wyłącznie na art. 405 Kodeksu cywilnego, pomijając stosunek prawny łączący strony.

Jakie nakłady podlegają rozliczeniu?

Przy ocenie roszczenia trzeba odróżnić nakłady konieczne od użytecznych i służących wyłącznie wygodzie lub upodobaniom inwestora. Podział ma szczególne znaczenie przy stosowaniu art. 226 Kodeksu cywilnego.

Charakter wydatku ocenia się według jego rzeczywistej funkcji oraz stanu nieruchomości. Wymiana instalacji może być nakładem koniecznym, jeżeli stara instalacja stwarzała zagrożenie, albo ulepszeniem, gdy sprawną instalację zastąpiono nowocześniejszą.

Nie każdy wydatek związany z zamieszkiwaniem stanowi nakład na nieruchomość. Opłaty za media, bieżące utrzymanie, zakup ruchomych mebli czy codzienne zakupy wymagają osobnej kwalifikacji. Nie należy automatycznie doliczać ich do kosztów remontu.

Ile pieniędzy można odzyskać za remont cudzego domu lub mieszkania?

Najczęstszy błąd polega na utożsamianiu wartości roszczenia z sumą wydatków z faktur. Wysokość należnej kwoty wynika jednak z właściwej podstawy prawnej.

Jeżeli strony ważnie uzgodniły zwrot udokumentowanych kosztów, rozliczenie może opierać się na tych kosztach. W przypadku określonych nakładów posiadacza samoistnego znaczenie ma natomiast zwiększenie wartości rzeczy w chwili wydania właścicielowi. Przy bezpodstawnym wzbogaceniu trzeba ustalić zakres korzyści podlegającej zwrotowi, z uwzględnieniem również art. 409 Kodeksu cywilnego.

Wycena może wymagać porównania wartości nieruchomości z wykonanymi nakładami i hipotetycznej wartości bez tych nakładów, przy uwzględnieniu właściwej daty wyceny. Nie zawsze wystarczy kosztorys sporządzony według aktualnych cen materiałów.

Czy można odzyskać wartość własnej pracy?

Własna praca przy budowie lub remoncie również może mieć znaczenie dla rozliczenia. Nie oznacza to jednak automatycznego prawa do wynagrodzenia według stawek firmy budowlanej.

Trzeba wykazać zakres wykonanych czynności, podstawę roszczenia i sposób wyceny. Jeżeli własna praca doprowadziła do wzbogacenia właściciela, jej ekonomiczna wartość może być istotnym elementem oceny. Inaczej będzie, gdy strony uzgodniły nieodpłatną pomoc rodzinną.

Czy spłata kredytu daje prawo do nieruchomości?

Spłacanie rat kredytu zaciągniętego przez właściciela nieruchomości nie powoduje samo przez się nabycia udziałów we własności. Może natomiast w określonych okolicznościach rodzić roszczenie pieniężne, którego charakter zależy od ustaleń stron oraz tego, czy spłacający był współdłużnikiem.

Osobnego rozważenia wymaga spłata kredytu a udziały, ponieważ wysokość wkładu finansowego nie musi odpowiadać wielkości prawa własności ujawnionego w księdze wieczystej.

Remont nieruchomości rodziców, teściów lub partnera – co zmienia relacja rodzinna?

Spory o nakłady często powstają w rodzinie, ponieważ strony przez lata nie dokumentują ustaleń. Wydatki są ponoszone ze wspólnego budżetu, część materiałów kupuje właściciel, a część inwestor, natomiast prace wykonują krewni.

Pokrewieństwo ani powinowactwo nie tworzą samoistnie prawa do zwrotu wszystkich wydatków. Jednocześnie nie wykluczają takiego roszczenia. Trzeba odróżnić darowiznę i dobrowolną pomoc od świadczenia wynikającego z uzgodnionego celu lub określonego zobowiązania.

Przy rozliczeniach rodzinnych szczególnie ważne są okoliczności rozpoczęcia inwestycji, zapewnienia właściciela oraz to, co miało nastąpić po zakończeniu remontu.

Inaczej może wyglądać sytuacja, w której dorosłe dziecko pokrywa koszty remontu mieszkania rodziców, a inaczej sprawa, w której małżonkowie finansują remont domu należącego do teścia w zamian za zapewnienie wieloletniego zamieszkiwania.

Jeżeli inwestycja dotyczyła nieruchomości małżonka, znaczenie mogą mieć przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o rozliczeniach między majątkami małżonków, zwłaszcza art. 45. W zależności od sytuacji rozliczenie może następować w ramach podziału majątku wspólnego, a nie na podstawie zwykłego pozwu o zapłatę.

Więcej o specyfice takiej sytuacji wyjaśnia zagadnienie nakładów na dom byłego małżonka.

Rozpad związku, śmierć członka rodziny lub wyprowadzka mogą ujawnić spór, ale nie stanowią w każdym przypadku samodzielnej podstawy roszczenia. W sprawach rodzinnych dotyczących nieruchomości należącej do teściów odrębnym problemem może być zwrot nakładów na dom teściowej po śmierci małżonka.

Jak udowodnić nakłady na cudzą nieruchomość?

Osoba dochodząca zwrotu powinna wykazać fakty uzasadniające roszczenie, zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego i art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego. Samo twierdzenie, że remont kosztował określoną sumę, zwykle nie wystarczy.

Dowody powinny odpowiadać na trzy zasadnicze pytania: kto zapłacił, za jakie prace oraz dlaczego druga strona ma obowiązek je rozliczyć?

Dokumenty potwierdzające finansowanie inwestycji

• Faktury, rachunki i paragony za materiały oraz usługi budowlane.
• Potwierdzenia przelewów, historia rachunków bankowych i wypłat gotówki.
• Umowy z wykonawcami, kosztorysy, protokoły odbioru prac i dokumentacja projektowa.
• Korespondencja SMS, e-mail i wiadomości z komunikatorów dotyczące finansowania oraz ustaleń z właścicielem.
• Zdjęcia nieruchomości przed pracami, w ich trakcie i po zakończeniu inwestycji.
• Dokumenty dotyczące nieruchomości, w tym odpis księgi wieczystej, jeżeli jest dostępny.

Faktura wystawiona na inwestora jest ważnym dowodem, ale sama nie przesądza o istnieniu obowiązku zwrotu. Podobnie przelew do wykonawcy dowodzi przepływu pieniędzy, lecz nie wyjaśnia jeszcze charakteru uzgodnień z właścicielem.

Świadkowie, zdjęcia i opinia biegłego

Jeśli remont finansowano gotówką lub wykonywano systemem gospodarczym, przydatne mogą być zeznania wykonawców, członków rodziny i innych osób znających przebieg inwestycji.

Zdjęcia pozwalają wykazać zakres prac, choć zwykle nie określają ich kosztu. W sprawach dotyczących wzrostu wartości nieruchomości sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego właściwej specjalności.

Właściciel może kwestionować zakres prac, ich finansowanie, wartość, charakter prawny albo twierdzić, że stanowiły nieodpłatną pomoc. Może również powoływać się na korzyści uzyskane przez inwestora wskutek korzystania z nieruchomości, jeżeli mają one znaczenie w danym reżimie rozliczeń.

Kiedy przedawnia się roszczenie o zwrot nakładów?

Termin przedawnienia zależy od charakteru roszczenia. Nie wolno zakładać, że na dochodzenie wszystkich nakładów zawsze jest sześć lat od wykonania remontu.

Art. 229 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje roczny termin przedawnienia roszczenia samoistnego posiadacza o zwrot nakładów, liczony od dnia zwrotu rzeczy. Na mocy art. 230 przepis ten może mieć odpowiednie zastosowanie również do posiadacza zależnego, z uwzględnieniem właściwych przepisów szczególnych.

W stosunkach użyczenia art. 719 Kodeksu cywilnego przewiduje także roczny termin dla określonych roszczeń biorącego do używania przeciwko użyczającemu, liczony od dnia zwrotu rzeczy.

W innych sytuacjach zastosowanie mogą mieć terminy ogólne z art. 118 Kodeksu cywilnego: zasadniczo sześć lat, a dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz roszczeń o świadczenia okresowe – trzy lata, o ile przepis szczególny nie stanowi inaczej.

W przypadku terminów podlegających art. 118 koniec przedawnienia przypada zasadniczo na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż dwa lata. Początek biegu ustala się według art. 120 Kodeksu cywilnego, z uwzględnieniem wymagalności konkretnego roszczenia.

Ważne jest również to, że moment powstania lub wymagalności roszczenia nie zawsze pokrywa się z datą zapłaty za materiały. W niektórych sprawach znaczenie będzie miał zwrot nieruchomości, w innych odpadnięcie podstawy świadczenia lub termin wynikający z umowy.

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia zobowiązania. Zasadniczo umożliwia dłużnikowi uchylenie się od zaspokojenia roszczenia, z uwzględnieniem szczególnych zasad dotyczących roszczeń przeciwko konsumentom.

Zwykłe wezwanie do zapłaty nie przerywa biegu przedawnienia. Przedawnienie może zostać przerwane między innymi przez odpowiednią czynność przed sądem zmierzającą bezpośrednio do dochodzenia roszczenia lub przez uznanie roszczenia przez zobowiązanego. Wszczęcie mediacji może natomiast skutkować zawieszeniem biegu przedawnienia na zasadach określonych w art. 121 Kodeksu cywilnego.

W przypadku roszczeń powstałych wiele lat temu trzeba dodatkowo uwzględnić przepisy przejściowe zmian dotyczących przedawnienia oraz dokładny przebieg zdarzeń między stronami.

Jak odzyskać nakłady – od wezwania do zapłaty do pozwu?

1. Ustal kwotę i podstawę żądania

Przygotuj zestawienie nakładów z datami, kwotami i dowodami ich poniesienia. Następnie ustal, czy żądasz zwrotu kosztów na podstawie umowy, rozliczenia nakładów posiadacza, czy wydania bezpodstawnego wzbogacenia.

Nie zawsze należy kierować żądanie wyłącznie do osoby faktycznie zamieszkującej nieruchomość. Trzeba ustalić właściwego dłużnika w świetle wybranej podstawy prawnej, treści umowy, stosunków własnościowych i ewentualnego następstwa prawnego.

2. Wyślij wezwanie do zapłaty

Wezwanie powinno zawierać:

• dane wierzyciela i osoby zobowiązanej,
• opis nieruchomości i przeprowadzonych prac,
• podstawę faktyczną oraz prawną żądania,
• kwotę należności i sposób jej obliczenia,
• termin zapłaty oraz numer rachunku bankowego,
• informację o zamiarze dochodzenia roszczenia na drodze sądowej w przypadku braku zapłaty.

Wezwanie może być szczególnie ważne dla ustalenia wymagalności świadczenia bezterminowego oraz początku naliczania odsetek za opóźnienie na podstawie art. 481 Kodeksu cywilnego. Samo wyznaczenie terminu w piśmie nie zastępuje jednak analizy tego, kiedy świadczenie powinno zostać spełnione.

3. Rozważ ugodę i sposób rozliczenia

Ugoda może przewidywać jednorazową zapłatę, raty lub inny sposób zakończenia sporu. Powinna jasno określać kwotę, terminy i zakres wzajemnych roszczeń objętych porozumieniem.

Przed podpisaniem ugody zawierającej całkowite zrzeczenie się dalszych roszczeń należy sprawdzić, czy obejmuje wszystkie wydatki i inne potencjalne należności, które strony rzeczywiście zamierzają rozliczyć.

4. Wnieś pozew do właściwego sądu

Jeżeli nie uda się uzyskać zapłaty dobrowolnie, roszczenia pieniężnego można dochodzić pozwem. Zasadniczo właściwy rzeczowo będzie sąd rejonowy przy wartości przedmiotu sporu nieprzekraczającej 100 000 zł, a przy wartości przekraczającej tę kwotę – sąd okręgowy, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków.

Właściwość miejscową trzeba ustalić według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego i charakteru roszczenia. Nie należy automatycznie przyjmować, że sprawę o zapłatę rozpoznaje sąd położenia nieruchomości. Dla typowego roszczenia pieniężnego punktem wyjścia może być sąd miejsca zamieszkania pozwanego.

Pozew powinien wskazywać żądaną kwotę, okoliczności faktyczne, wymagalność, dowody oraz wymagane informacje dotyczące próby pozasądowego rozwiązania sporu.

Jeżeli roszczenie ma być rozpoznawane w ramach postępowania o podział majątku wspólnego lub zniesienie współwłasności, właściwy może być odmienny tryb postępowania. W takich sprawach znaczenie ma także odpowiedni moment zgłoszenia żądania rozliczenia nakładów.

5. Uwzględnij koszty i ryzyko procesu

W typowej sprawie o zapłatę opłata od pozwu zależy od wartości przedmiotu sporu. Według art. 13 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych do 20 000 zł obowiązują ustawowe stawki kwotowe, a powyżej 20 000 zł opłata wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 100 000 zł.

Przy roszczeniu o 80 000 zł opłata stosunkowa wynosi więc zasadniczo 4 000 zł. Dodatkowo mogą powstać koszty opinii biegłego, zastępstwa procesowego i innych dowodów. Ostateczny rozkład kosztów zależy od wyniku sprawy oraz odpowiednich przepisów postępowania.

Osoba, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania, może ubiegać się o zwolnienie od kosztów na zasadach ustawowych.

Najczęstsze błędy utrudniające odzyskanie pieniędzy

Niepowodzenie w dochodzeniu roszczenia często wynika nie z braku wydatków, lecz z niewłaściwego ustalenia ich podstawy prawnej albo niedostatecznego udokumentowania okoliczności inwestycji.

• Żądanie pełnej sumy faktur bez właściwej wyceny. Przy części roszczeń znaczenie ma zwiększenie wartości nieruchomości lub zakres wzbogacenia, a nie sam historyczny koszt prac.
• Pomijanie ustaleń o nieodpłatności. Jeżeli strony uzgodniły darowiznę lub bezpłatną pomoc, może to istotnie ograniczyć możliwość żądania zwrotu.
• Mylenie prawa do zwrotu pieniędzy z prawem własności. Nawet znaczny udział w kosztach budowy nie przenosi automatycznie udziału w nieruchomości.
• Zbyt późne zgłoszenie roszczenia. Szczególne roczne terminy przedawnienia mogą przesądzić o możliwości skutecznego dochodzenia zapłaty.
• Pozywanie niewłaściwej osoby. Samo pokrewieństwo, zamieszkiwanie lub uczestniczenie w rozmowach o remoncie nie oznacza odpowiedzialności za jego rozliczenie.

Przy inwestycjach o znacznej wartości szczególnego znaczenia nabiera ustalenie, czy wykonane prace były elementem istniejącego stosunku prawnego, czy świadczeniem spełnionym w określonym celu, który nie został osiągnięty.

Najczęstsze pytania o zwrot nakładów na cudzą nieruchomość

Czy bez faktur można dochodzić zwrotu nakładów?

Tak. Brak faktur nie wyklucza roszczenia. Można korzystać z przelewów, korespondencji, zdjęć i zeznań świadków. Trudniejsze może być jednak wykazanie wysokości poniesionych kosztów i zakresu prac. W określonych warunkach procesowych zastosowanie może mieć także art. 322 Kodeksu postępowania cywilnego, ale nie zwalnia on z wykazania podstaw roszczenia.

Czy właściciel może odmówić zapłaty, bo nie zgadzał się na remont?

Brak zgody właściciela jest okolicznością istotną, ale nie zawsze definitywnie wyklucza rozliczenie. Znaczenie mają rodzaj nakładów, status osoby wykonującej prace i właściwa podstawa prawna. Nieuzgodnione ulepszenia mogą podlegać odmiennym zasadom niż naprawy konieczne.

Czy można żądać zwrotu nakładów, nadal mieszkając w nieruchomości?

To zależy od podstawy roszczenia. W niektórych stosunkach prawnych rozliczenie jest związane ze zwrotem nieruchomości albo zakończeniem korzystania z niej. Jeżeli istnieje odrębna umowa przewidująca wcześniejszą zapłatę, ocena może być inna. Nie należy zakładać, że wszystkie roszczenia stają się wymagalne już z chwilą zakończenia remontu.

Czy wzrost cen nieruchomości zwiększa należny zwrot?

Niekoniecznie. Gdy podstawą rozliczenia jest wzrost wartości rzeczy spowodowany nakładami, należy odróżnić wpływ wykonanych prac od ogólnego wzrostu cen na rynku. Zwykle wymaga to odpowiedniej wyceny, a nie prostego zastosowania procentowego wzrostu cen mieszkań do historycznej wartości remontu.

Czy po sprzedaży nieruchomości nadal można odzyskać nakłady?

Sprzedaż nie przekreśla automatycznie roszczenia, ale może wpływać na ustalenie osoby zobowiązanej, zakresu wzbogacenia i momentu rozliczenia. Nie każdy nabywca odpowiada za osobiste zobowiązania poprzedniego właściciela. Konieczna jest analiza podstawy prawnej żądania, historii posiadania oraz okoliczności przeniesienia własności.

Przed rozpoczęciem sporu najrozsądniej jest przygotować zestawienie prac, finansowania i ustaleń z właścicielem, a następnie zweryfikować podstawę roszczenia oraz datę jego wymagalności. To pozwala uniknąć dochodzenia niewłaściwej kwoty, od niewłaściwej osoby lub po upływie terminu przedawnienia.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 6, 118–123, 207, 224–230, 353(1), 354, 405, 409–411, 455, 481, 662–663, 676, 713 i 719.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 16–17, 27, 187, 232 i 322.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 45.