Przymusowe leczenie uzależnienia, ochrona rodziny, możliwości prawne małżonka

Zakres pomocy prawnej i inne formy wsparcia

Porada prawna może opierać się wyłącznie na obowiązujących przepisach prawa. Niezależnie od tego warto rozważyć także wsparcie pozaprawne, w szczególności terapię uzależnień lub pomoc psychologiczną, zarówno dla osoby uzależnionej, jak i dla członków rodziny. W sytuacji, gdy osoba uzależniona nie podejmuje dobrowolnego leczenia i nie radzi sobie z nałogiem, przepisy przewidują możliwość wystąpienia do sądu z wnioskiem o leczenie przymusowe. Poniższe regulacje, choć odnoszą się wprost do alkoholu, są w praktyce stosowane również do innych używek.

Podstawy prawne przymusowego leczenia

Zgodnie z treścią art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny, kieruje się na badanie przez biegłego w celu wydania opinii w przedmiocie uzależnienia oraz wskazania rodzaju zakładu leczniczego.

Stanowisko Sądu Najwyższego i przesłanki leczenia

Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2018 r. dopuszczalne jest orzeczenie obowiązku leczenia odwykowego wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia dwóch przesłanek: medycznej, czyli istnienia uzależnienia, oraz społecznej, polegającej na negatywnych skutkach uzależnienia, takich jak rozkład relacji rodzinnych. Obie te przesłanki muszą występować w chwili orzekania przez sąd.

Sąd Najwyższy wskazał również, że nawet czasowe zaprzestanie negatywnych zachowań przed wydaniem orzeczenia nie niweczy zasadności wniosku o leczenie, jeżeli zmiana ta ma charakter jedynie tymczasowy, a nie trwały (I CSK 763/17).

Rola biegłego i ocena sytuacji przez sąd

W postępowaniu o przymusowe leczenie kluczowe znaczenie ma opinia biegłego, ponieważ sąd nie posiada wiedzy specjalistycznej w zakresie uzależnień. Po złożeniu wniosku sąd kieruje osobę, której sprawa dotyczy, na badania biegłych, a ich opinia w praktyce ma decydujący wpływ na treść orzeczenia. Oprócz uzależnienia sąd ocenia także przesłankę społeczną, czyli wpływ zachowania osoby uzależnionej na porządek publiczny oraz życie rodzinne.

Wyjątkowy charakter leczenia przymusowego

Zgodnie z kolejnym stanowiskiem Sądu Najwyższego zobowiązanie do leczenia, o którym mowa w art. 26 ust. 1 w związku z art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, stanowi wyjątek od zasady dobrowolności leczenia. Wymaga to ścisłej wykładni przepisów oraz uwzględnienia ochrony wolności i godności osoby uzależnionej. Sąd powinien szczegółowo wykazać istnienie ważnych powodów społecznych, takich jak rozkład życia rodzinnego czy zakłócanie porządku publicznego. Jeżeli osoba uzależniona podejmie leczenie dobrowolne i nie jest to jedynie próba uniknięcia skutków prawnych, przepisy o leczeniu przymusowym nie mają zastosowania (I CSK 538/17).

Możliwe dalsze kroki

Jeżeli osoba uzależniona od alkoholu lub innych środków odurzających narusza porządek publiczny lub spokój życia rodzinnego, możliwe jest złożenie wniosku do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania o zobowiązanie jej do leczenia. We wniosku należy szczegółowo opisać aktualną sytuację. Sąd skieruje sprawę do biegłych, a następnie wyda rozstrzygnięcie. Niezależnie od tego rekomendowane jest, aby w pierwszej kolejności spróbować terapii lub pomocy psychologicznej.