Przymusowe leczenie narkomanii a ochrona rodziny

Co można zrobić, gdy małżonek używa narkotyków?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest odróżnienie dwóch kwestii: pomocy terapeutycznej oraz środków przymusu prawnego. Dorosła osoba uzależniona od narkotyków zasadniczo podejmuje leczenie dobrowolnie. Prawo nie daje małżonkowi prostego narzędzia polegającego na złożeniu do sądu wniosku o przymusowe leczenie dorosłej osoby tylko dlatego, że używa ona środków odurzających.

Nie oznacza to jednak, że rodzina pozostaje bez ochrony. Jeżeli zachowanie męża zagraża dzieciom, powoduje przemoc, awantury, wynoszenie majątku, zadłużanie rodziny, zaniedbywanie obowiązków albo realne niebezpieczeństwo dla domowników, można uruchomić inne procedury: rodzinne, karne, cywilne lub dotyczące przeciwdziałania przemocy domowej.

Samo utrzymywanie kontaktu z osobą, która miała problem z uzależnieniem, nie jest jeszcze podstawą do zakazu kontaktów. Może jednak być istotnym elementem szerszego obrazu sprawy, jeżeli łączy się z nawrotami używania substancji, agresją, zaniedbywaniem rodziny lub narażaniem dzieci.

Przymusowe leczenie alkoholu a narkotyki

W praktyce często myli się procedurę dotyczącą alkoholizmu z problemem narkomanii. To ważne, ponieważ nie są to identyczne tryby. Art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi przewiduje kierowanie na badanie przez biegłego osób, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny.

Jeżeli problem dotyczy alkoholu, rodzina zwykle nie składa od razu skutecznego wniosku do sądu we własnym imieniu. W praktyce należy zwrócić się do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych albo do prokuratora. Dopiero uprawniony podmiot może skierować sprawę do sądu rejonowego, który rozstrzyga o ewentualnym obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu.

Jeżeli natomiast problem dotyczy narkotyków, trzeba opierać się na przepisach o przeciwdziałaniu narkomanii, ochronie rodziny, ochronie dzieci, przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz ewentualnie na przepisach karnych. W przypadku osoby małoletniej sąd rodzinny ma szersze możliwości ingerencji. W przypadku osoby dorosłej przymus jest ograniczony i wymaga szczególnej podstawy prawnej.

Kiedy sąd może ingerować w sprawy rodziny?

Sąd rodzinny może podjąć działania, gdy zagrożone jest dobro dziecka. Jeżeli uzależnienie rodzica powoduje awantury, pozostawianie dzieci bez opieki, kontakt dzieci z narkotykami, przemoc psychiczną lub fizyczną albo poważną niestabilność w domu, drugi rodzic może wystąpić o odpowiednie rozstrzygnięcia dotyczące władzy rodzicielskiej, kontaktów, miejsca pobytu dziecka lub zabezpieczenia sytuacji dziecka na czas postępowania.

W sprawach małżeńskich możliwe są również działania niezwiązane bezpośrednio z przymusowym leczeniem, ale służące ochronie rodziny. W zależności od okoliczności można rozważyć separację, rozwód, alimenty, uregulowanie sposobu korzystania z mieszkania, zabezpieczenie kontaktów z dziećmi, a w sytuacjach przemocy także nakaz opuszczenia mieszkania lub zakaz zbliżania się.

Jeżeli pojawia się przemoc domowa, groźby, uporczywe nękanie, niszczenie rzeczy, kradzież pieniędzy z domu albo posiadanie narkotyków, sprawa może wykraczać poza prawo rodzinne. Wtedy zasadne może być zawiadomienie Policji, prokuratury, ośrodka pomocy społecznej lub wszczęcie procedury przeciwdziałania przemocy domowej.

Znaczenie dowodów i opinii biegłych

W postępowaniach dotyczących uzależnienia sama relacja członka rodziny może być niewystarczająca. Znaczenie mają konkretne fakty: interwencje Policji, dokumentacja medyczna, wiadomości, nagrania wykonane zgodnie z prawem, zdjęcia zniszczeń, zeznania świadków, potwierdzenia wydatków, dokumenty z terapii, informacje ze szkoły dziecka albo notatki z ośrodka pomocy społecznej.

W sprawach o leczenie odwykowe dotyczące alkoholu kluczowa jest opinia biegłych. Sąd nie ustala samodzielnie, czy dana osoba jest uzależniona w sensie medycznym. Biegli oceniają istnienie uzależnienia oraz wskazują rodzaj zakładu leczniczego. Sąd bada również skutki społeczne, czyli wpływ zachowania osoby uzależnionej na rodzinę, dzieci, obowiązki domowe i porządek publiczny.

W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2018 r., sygn. akt I CSK 763/17, wskazano, że do orzeczenia obowiązku leczenia odwykowego konieczne jest łączne wystąpienie przesłanki medycznej oraz społecznej. Chodzi więc nie tylko o samo uzależnienie, lecz także o jego realne konsekwencje dla rodziny lub otoczenia.

Dobrowolna terapia i granice przymusu

Leczenie uzależnienia co do zasady jest skuteczniejsze, gdy osoba uzależniona sama podejmuje decyzję o terapii. Dlatego przed działaniami sądowymi warto rozważyć rozmowę z terapeutą uzależnień, konsultację dla rodziny osoby uzależnionej, udział w grupie wsparcia oraz jasne ustalenie granic dotyczących bezpieczeństwa, finansów i kontaktu z dziećmi.

Nie należy jednak mylić cierpliwości z biernym akceptowaniem zagrożenia. Jeżeli osoba uzależniona odmawia leczenia, kłamie, ukrywa używanie substancji, naraża dzieci lub dopuszcza się przemocy, działania prawne mogą być konieczne niezależnie od tego, czy małżonek chce uniknąć rozwodu.

Sąd Najwyższy w sprawie o sygn. akt I CSK 538/17 podkreślał wyjątkowy charakter zobowiązania do leczenia odwykowego i konieczność ścisłej wykładni przepisów. Jeżeli osoba rzeczywiście podejmuje dobrowolne leczenie, a nie robi tego wyłącznie pozornie, przymusowe rozwiązania powinny być stosowane ostrożnie.

Jak przygotować się do rozmowy z prawnikiem lub instytucją?

Przed kontaktem z prawnikiem, gminną komisją, sądem rodzinnym albo służbami warto uporządkować fakty. Należy spisać daty zdarzeń, opisać zachowania męża, wskazać świadków, zebrać dokumenty i zanotować, czy w domu są dzieci oraz czy dochodziło do przemocy, gróźb, interwencji Policji lub zagrożenia dla zdrowia.

Ważne jest także określenie celu. Inne działania będą właściwe, gdy celem jest zmotywowanie męża do terapii, inne gdy trzeba zabezpieczyć dzieci, a jeszcze inne gdy konieczna jest ochrona przed przemocą albo uregulowanie spraw majątkowych i mieszkaniowych. Dobra strategia prawna powinna uwzględniać zarówno bezpieczeństwo rodziny, jak i realne możliwości leczenia.

FAQ

Czy mogę zmusić dorosłego męża do leczenia narkomanii?

Co do zasady nie ma prostego trybu, w którym małżonek sam zmusza dorosłą osobę do leczenia narkomanii. Możliwe są jednak inne działania, zwłaszcza gdy zagrożone jest dobro dzieci, bezpieczeństwo domowników albo dochodzi do przemocy lub przestępstw.

Czy procedura przymusowego leczenia alkoholowego działa także przy narkotykach?

Nie należy automatycznie przenosić procedury alkoholowej na narkotyki. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości dotyczy alkoholu. Przy narkotykach trzeba ocenić przepisy o przeciwdziałaniu narkomanii, prawo rodzinne, przepisy karne i regulacje dotyczące przemocy domowej.

Co zrobić, jeśli w domu są dzieci?

Jeżeli uzależnienie rodzica zagraża dziecku, warto działać szybko. Można rozważyć kontakt z prawnikiem, sądem rodzinnym, szkołą, ośrodkiem pomocy społecznej albo Policją, zależnie od skali zagrożenia. Najważniejsze jest zabezpieczenie dziecka i udokumentowanie konkretnych zdarzeń.

Czy obietnica podjęcia terapii zatrzymuje działania prawne?

Nie zawsze. Jeżeli terapia jest rzeczywista, dobrowolna i trwała, może zmniejszać potrzebę ingerencji sądu. Jeżeli jednak jest tylko deklaracją albo sposobem odsunięcia konsekwencji, nadal warto zabezpieczyć rodzinę i zebrać dowody.

Jakie dowody są najważniejsze?

Najbardziej przydatne są dowody pokazujące konkretne skutki uzależnienia: interwencje Policji, wiadomości, dokumenty medyczne, zeznania świadków, zdjęcia zniszczeń, potwierdzenia wydatków, informacje ze szkoły dziecka oraz notatki z instytucji pomocowych.

Podsumowanie

W przypadku narkomanii dorosłego małżonka najważniejsze jest realistyczne dobranie narzędzi. Przymusowe leczenie nie jest prostym środkiem dostępnym na żądanie rodziny. Jeżeli jednak zachowanie osoby uzależnionej zagraża domownikom, można korzystać z ochrony przewidzianej w prawie rodzinnym, przepisach o przemocy domowej, prawie karnym i procedurach zabezpieczających dzieci.

Jeżeli obok narkotyków występuje nadużywanie alkoholu, można dodatkowo rozważyć procedurę przed gminną komisją rozwiązywania problemów alkoholowych. W każdej sytuacji warto gromadzić dowody, korzystać z pomocy terapeutycznej i nie odkładać działań ochronnych, gdy zagrożone jest bezpieczeństwo rodziny.

Śródła:

1. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi - Dz.U. 1982 nr 35 poz. 230

2. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, Dz.U. 2005 nr 179 poz. 1485

3. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2018 r., sygn. akt I CSK 763/17

4. Postanowienie Sądu Najwyższego, sygn. akt I CSK 538/17

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.