Czy trzeba oddać pieniądze darowane przez rodzica?

Darowizna pieniędzy bez aktu notarialnego

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie, czy pieniądze zostały przekazane jako darowizna, pożyczka, czy w ramach innego rozliczenia rodzinnego. Jeżeli matka przekazała środki bez zastrzeżenia obowiązku zwrotu, a Pani przyjęła je jako przysporzenie, w praktyce najczęściej będzie to oceniane jako darowizna.

Zgodnie z Kodeksem cywilnym oświadczenie darczyńcy powinno co do zasady zostać złożone w formie aktu notarialnego. Jednocześnie umowa darowizny zawarta bez tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Przy darowiźnie pieniężnej oznacza to, że faktyczne przekazanie pieniędzy, np. przelewem na rachunek bankowy, może przesądzać o ważności darowizny mimo braku wizyty u notariusza.

Sam fakt, że pieniądze nadal znajdują się na koncie, nie powoduje automatycznie obowiązku ich zwrotu. Ma jednak znaczenie wtedy, gdy darowizna zostałaby skutecznie odwołana albo gdy zastosowanie znalazłyby przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Czy rodzic może twierdzić, że to była pożyczka?

Jeżeli matka będzie twierdziła przed sądem, że przekazane pieniądze były pożyczką, to co do zasady na niej będzie spoczywał ciężar wykazania tej okoliczności. Wynika to z ogólnej reguły ciężaru dowodu z art. 6 Kodeksu cywilnego: kto z danego faktu wywodzi skutki prawne, powinien ten fakt udowodnić.

Umowa pożyczki polega na tym, że dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. Aktualnie art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że umowa pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł, wymaga zachowania formy dokumentowej.

Brak dokumentu nie oznacza nieważności pożyczki, ale utrudnia jej udowodnienie. W procesie znaczenie mogą mieć m.in. tytuł przelewu, wiadomości SMS, e-maile, korespondencja w komunikatorach, potwierdzenia częściowych spłat, zeznania stron i świadków, a także całokształt relacji rodzinnych. Jeżeli nie ma żadnych dowodów na obowiązek zwrotu, samo późniejsze twierdzenie rodzica, że była to pożyczka, może nie wystarczyć.

Kiedy można odwołać darowiznę pieniędzy?

Jeżeli sąd uzna, że pieniądze były darowizną, rodzic nie może żądać ich zwrotu tylko dlatego, że zmienił zdanie, pogorszyły się relacje rodzinne albo darowizna przestała mu odpowiadać. Kodeks cywilny przewiduje jednak szczególne sytuacje, w których darczyńca może domagać się skutków prawnych po przekazaniu darowizny.

Najważniejszą podstawą jest art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Zgodnie z art. 898 § 2 Kodeksu cywilnego zwrot przedmiotu odwołanej darowizny następuje według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Odwołanie darowizny powinno zostać dokonane przez oświadczenie złożone obdarowanemu. W praktyce powinno być sporządzone na piśmie, tak aby można było wykazać jego treść i datę doręczenia. Samo grożenie pozwem albo ustne żądanie zwrotu pieniędzy nie zawsze wystarczy do wykazania skutecznego odwołania darowizny.

Rażąca niewdzięczność - co musi udowodnić darczyńca?

Rażąca niewdzięczność to nie jest każda kłótnia, zerwanie kontaktu czy rodzinne nieporozumienie. W orzecznictwie przyjmuje się, że chodzi o zachowanie szczególnie naganne, świadome, skierowane przeciwko darczyńcy i oceniane jako rażąco sprzeczne z zasadami lojalności wobec osoby, która dokonała przysporzenia.

Za rażącą niewdzięczność mogą zostać uznane zwłaszcza poważne krzywdzące działania wobec darczyńcy, uporczywe poniżanie, ciężkie znieważanie, przemoc, celowe działanie na jego szkodę albo pozostawienie go bez koniecznej pomocy w sytuacji, gdy obdarowany realnie może tej pomocy udzielić. Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego, przebiegu konfliktu, zachowania obu stron i tego, czy darczyńca sam nie prowokował sporu.

Nie każde ochłodzenie relacji rodzinnych będzie wystarczające. Jeżeli córka traktowała matkę poprawnie, pomagała jej, nie działała przeciwko niej i nie dopuściła się zachowań o dużym ciężarze gatunkowym, samo niezadowolenie matki z relacji rodzinnych co do zasady nie powinno wystarczyć do odwołania darowizny.

Termin na odwołanie darowizny

Darowizna nie może zostać odwołana z powodu rażącej niewdzięczności po upływie roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Jeżeli zachowań było kilka, każde z nich może być oceniane osobno pod kątem początku biegu terminu. Jeżeli natomiast naganne zachowanie ma charakter ciągły, sporne może być ustalenie, kiedy termin rozpoczął bieg.

Istotne jest także przebaczenie. Jeżeli darczyńca przebaczył obdarowanemu, nie może później skutecznie odwołać darowizny z powodu tego samego zachowania. Jeżeli jednak po przebaczeniu pojawiły się nowe, poważne zachowania obdarowanego, mogą one być oceniane samodzielnie.

Niedostatek darczyńcy a zwrot pieniędzy

Osobną podstawę przewiduje art. 897 Kodeksu cywilnego. Jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków potrzebnych do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wykonania ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

To nie jest typowe żądanie zwrotu całej darowizny. Chodzi raczej o pomoc darczyńcy, który znalazł się w rzeczywistej trudnej sytuacji życiowej. Obdarowany może zwolnić się od tego obowiązku, zwracając wartość wzbogacenia. Jeżeli więc matka żąda całej kwoty, ale nie wykazuje niedostatku ani rażącej niewdzięczności, jej roszczenie może być trudne do obrony.

Co może zrobić sąd?

Sąd nie nakaże zwrotu pieniędzy automatycznie tylko dlatego, że rodzic wystąpi z pozwem. Najpierw ustali, jaki był charakter przekazania środków: darowizna, pożyczka, rozliczenie rodzinne czy inne świadczenie. Następnie oceni, czy powód udowodnił podstawę żądania.

Jeżeli matka nie wykaże, że była pożyczka, sąd może oddalić powództwo o zwrot pożyczki. Jeżeli powoła się na odwołanie darowizny, powinna wykazać zarówno fakt darowizny, jak i skuteczne oświadczenie o jej odwołaniu oraz rażącą niewdzięczność. Jeżeli powoła się na niedostatek, powinna wykazać swoją sytuację majątkową i potrzeby.

Dla obdarowanego ważne jest zgromadzenie dowodów: potwierdzeń przelewów, wiadomości, dokumentów dotyczących relacji rodzinnych, dowodów pomocy udzielanej rodzicowi oraz korespondencji po powstaniu sporu. Warto też oddzielić kwestie cywilne od ewentualnych obowiązków podatkowych związanych z darowizną, bo są to dwa różne porządki prawne.

FAQ

Czy darowizna pieniędzy od rodzica musi być u notariusza?

Co do zasady oświadczenie darczyńcy powinno mieć formę aktu notarialnego, ale darowizna dokonana bez tej formy staje się ważna, jeżeli świadczenie zostało spełnione. Przy pieniądzach oznacza to zwykle faktyczne przekazanie środków.

Czy rodzic może po latach powiedzieć, że darowizna była pożyczką?

Może tak twierdzić, ale w razie sporu powinien to udowodnić. Znaczenie mają dokumenty, korespondencja, tytuł przelewu, ustalenia stron i ewentualne dowody spłat.

Czy zwykła kłótnia rodzinna wystarczy do odwołania darowizny?

Zwykle nie. Rażąca niewdzięczność wymaga zachowania poważnie nagannego, świadomego i skierowanego przeciwko darczyńcy. Każdy przypadek wymaga jednak osobnej oceny.

Czy trzeba oddać pieniądze, jeżeli są nadal na koncie?

Nie tylko z tego powodu. Fakt, że pieniądze nie zostały wydane, może mieć znaczenie dopiero wtedy, gdy darczyńca skutecznie odwoła darowiznę albo wykaże inną podstawę roszczenia.

Co zrobić, gdy rodzic grozi pozwem o zwrot darowizny?

Warto zabezpieczyć potwierdzenia przelewów, wiadomości, dowody pomocy udzielanej rodzicowi i całą korespondencję dotyczącą pieniędzy. Jeżeli przyjdzie wezwanie do zapłaty albo pozew, należy odpowiedzieć w terminie i odnieść się do konkretnych twierdzeń.

Podsumowanie

Rodzic nie może dowolnie cofnąć darowizny tylko dlatego, że po czasie żałuje przekazania pieniędzy. Jeżeli pieniądze zostały darowane i przekazane, brak aktu notarialnego nie musi podważać ważności darowizny. Zwrot może być zasądzony przede wszystkim wtedy, gdy rodzic udowodni pożyczkę, skutecznie odwoła darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności albo wykaże przesłanki związane z niedostatkiem. W praktyce o wyniku sprawy decydują dowody i dokładny przebieg relacji między stronami.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 25 kwietnia 2014 r., sygn. akt VI ACa 719/13
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 1948 r., sygn. akt C III 2318/47
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 września 1969 r., sygn. akt III CZP 63/69
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 15 lutego 1994 r., sygn. akt I ACr 684/93
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 1998 r., sygn. akt II CKN 729/97
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 30 sierpnia 2012 r., sygn. akt I ACa 519/12
8. Wyrok Sądu Najwyższego z 1997 r., sygn. akt I CKN 170/97
9. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2014 r., sygn. akt I CSK 556/13

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.