Wycinka drzew przez posiadacza samoistnego działki rolnej

Kiedy można usunąć drzewa w celu przywrócenia gruntu do użytkowania rolniczego?

Podstawą jest art. 83f ust. 1 pkt 3b ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Przepis stanowi, że przepisów o zezwoleniu na usunięcie drzewa lub krzewu nie stosuje się do drzew lub krzewów usuwanych w celu przywrócenia gruntów nieużytkowanych do użytkowania rolniczego. W praktyce oznacza to, że w takim przypadku co do zasady nie trzeba składać klasycznego wniosku o zezwolenie ani zgłoszenia zamiaru usunięcia drzewa.

Warunek jest jednak konkretny: wycinka musi służyć realnemu przywróceniu użytkowania rolniczego, np. rozpoczęciu uprawy, użytkowaniu jako łąki albo pastwiska. Nie wystarczy samo twierdzenie, że działka kiedyś była rolna, jeżeli po wycince ma być wykorzystana w innym celu, np. inwestycyjnym, rekreacyjnym albo budowlanym.

Przed podjęciem prac należy sprawdzić wypis z ewidencji gruntów i budynków. Najmniej ryzykowne są sytuacje, w których grunt jest oznaczony jako użytek rolny, np. R, Ł albo Ps, a faktycznie zarósł z powodu długiego nieużytkowania. Ostrożności wymagają zwłaszcza grunty oznaczone jako N, Lz albo Lzr, ponieważ organy ochrony środowiska mogą uznać, że nie są to grunty przeznaczone do prostego przywrócenia pod uprawy rolne w rozumieniu art. 83f ust. 1 pkt 3b.

Jeżeli problem dotyczy odrostów, samosiejek i przywrócenia gruntu do rolniczego wykorzystania, warto porównać sytuację z omówieniem dotyczącym sprawy o wycięcie drzew samosiejek.

Czy posiadacz samoistny może skorzystać ze zwolnienia?

Posiadaczem samoistnym jest osoba, która faktycznie włada rzeczą jak właściciel. Wynika to z art. 336 Kodeksu cywilnego. Z kolei art. 339 Kodeksu cywilnego wprowadza domniemanie, że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym. W praktyce może to dotyczyć osoby, która od lat uprawia opuszczoną działkę, grodzi ją, utrzymuje, ponosi nakłady albo zachowuje się wobec niej tak, jak właściciel.

Trzeba jednak odróżnić dwie kwestie: przepisy administracyjne o wycince oraz prawo własności. Ustawa o ochronie przyrody w niektórych sytuacjach posługuje się pojęciem posiadacza nieruchomości. Co do zasady zezwolenie na usunięcie drzewa może być wydane na wniosek posiadacza za zgodą właściciela, ale zgoda właściciela nie jest wymagana m.in. przy wniosku złożonym przez posiadacza nieruchomości o nieuregulowanym stanie prawnym. Nie oznacza to jednak, że posiadacz samoistny automatycznie staje się właścicielem drzew i może pominąć ryzyko roszczeń cywilnych.

W wyroku WSA w Krakowie z 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Kr 931/19, wskazano, że podmiot władający nieruchomością rolną powinien podejmować działania służące utrzymaniu jej we właściwym stanie, a jednym z takich działań może być usuwanie drzew kolidujących z działalnością rolniczą. To ważny argument dla posiadacza, ale nie jest to bezwzględna gwarancja bezpieczeństwa w każdej sprawie.

Nie ma działek niczyich, czyli kto może być właścicielem po zmarłym właścicielu?

Jeżeli właściciel działki zmarł kilkadziesiąt lat temu, a spadkobiercy nie są znani, nie oznacza to, że nieruchomość jest niczyja. Własność przechodzi na spadkobierców. Jeżeli brak jest małżonka, krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy powołanych do dziedziczenia z ustawy, zastosowanie ma art. 935 Kodeksu cywilnego: spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a gdy nie da się go ustalić albo znajdowało się ono za granicą, Skarbowi Państwa.

Dlatego przed wycinką warto wykonać minimum czynności sprawdzających: ustalić numer księgi wieczystej, sprawdzić dane z ewidencji gruntów, zapytać gminę o informacje dotyczące podatku od nieruchomości lub podatku rolnego, a w razie potrzeby rozważyć postępowanie spadkowe albo zasiedzenie. Brak płacenia podatku przez znanego właściciela nie powoduje automatycznie przejścia własności na osobę, która faktycznie korzysta z działki.

Jeżeli działka ma nieuregulowany stan prawny, a wycinka jest konieczna, szczególnie ważne jest udokumentowanie, dlaczego uznajesz się za posiadacza, jaki jest cel wycinki oraz dlaczego spełnione są warunki zwolnienia z art. 83f ust. 1 pkt 3b. W razie sporu takie dowody mogą mieć znaczenie zarówno przed organem administracji, jak i w ewentualnej sprawie cywilnej.

Ryzyko roszczeń właściciela, gminy albo Skarbu Państwa

Największe ryzyko nie zawsze wynika z samego obowiązku uzyskania zezwolenia. Jeżeli zwolnienie z ustawy o ochronie przyrody rzeczywiście ma zastosowanie, organ nie powinien nakładać kary tylko dlatego, że drzewa zostały usunięte bez zezwolenia. Problem może pojawić się wtedy, gdy warunki zwolnienia nie były spełnione albo gdy uprawniony właściciel zakwestionuje ingerencję w nieruchomość.

Właściciel może powołać się na art. 222 § 2 Kodeksu cywilnego i żądać przywrócenia stanu zgodnego z prawem oraz zaniechania naruszeń. W zależności od okoliczności mogą pojawić się także roszczenia odszkodowawcze, zwłaszcza jeśli wycinka dotyczyła drzew mających wartość gospodarczą, krajobrazową albo została wykonana w zakresie szerszym, niż było to potrzebne do przywrócenia upraw.

Jeżeli przed zakupem lub objęciem działki w posiadanie planowana jest wycinka, warto zwrócić uwagę na problem odpowiedzialności za wycinka drzew przed zakupem działki, ponieważ w takich sprawach istotne są zgoda właściciela, zakres upoważnienia i moment wykonania prac.

Ochrona przyrody, Natura 2000, las i gatunki chronione

Zwolnienie z art. 83f ust. 1 pkt 3b nie uchyla wszystkich innych ograniczeń. Jeżeli działka znajduje się na obszarze Natura 2000, należy uwzględnić art. 33 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody, który zakazuje działań mogących znacząco negatywnie oddziaływać na cele ochrony tego obszaru. W zależności od skali prac konieczna może być ocena wpływu na obszar chroniony albo inne uzgodnienia.

Osobnym problemem jest faktyczny charakter zadrzewienia. Jeżeli teren ma charakter lasu w rozumieniu ustawy o lasach, nie stosuje się prostych reguł dotyczących usuwania drzew z ustawy o ochronie przyrody. Istotny jest nie tylko wpis w ewidencji, lecz także stan faktyczny: zwarta powierzchnia, roślinność leśna i funkcja gruntu.

Trzeba również uwzględnić ochronę gatunkową. Drzew nie powinno się usuwać w sposób naruszający zakazy dotyczące chronionych ptaków, nietoperzy lub innych gatunków. W praktyce szczególną ostrożność zachowuje się w okresie lęgowym większości ptaków, zwykle od 1 marca do 15 października. Jeżeli są gniazda, dziuple, siedliska albo ślady bytowania gatunków chronionych, wycinkę należy wstrzymać albo uzyskać właściwe odstępstwo.

Jak przygotować się do bezpiecznej wycinki?

Przed rozpoczęciem prac warto wykonać kilka praktycznych kroków. Po pierwsze, należy pobrać wypis i wyrys z ewidencji gruntów oraz sprawdzić księgę wieczystą. Po drugie, trzeba ustalić faktyczny stan działki: czy była nieużytkowana, czy zadrzewienie uniemożliwia uprawę i czy po usunięciu drzew grunt rzeczywiście będzie używany rolniczo. Po trzecie, należy sprawdzić, czy teren nie jest objęty ochroną przyrodniczą, konserwatorską albo czy nie ma cech lasu.

Po czwarte, dobrze jest sporządzić dokumentację fotograficzną przed wycinką i po wycince, zachować mapę z oznaczeniem drzew oraz opis planowanego użytkowania rolniczego. Po piąte, jeżeli właściciel albo spadkobiercy nie są znani, warto wystąpić do gminy o pisemną informację lub stanowisko. Nie zawsze będzie ono wiążące, ale może pokazać, że działanie nie było samowolne ani lekkomyślne.

W sprawach sąsiedzkich i rolnych drzewa często rodzą także inne konflikty, np. o zacienienie, granice działki albo wpływ na korzystanie z nieruchomości. W takim kontekście przydatne może być omówienie problemu zacienienia działki przez płot i drzewa sąsiada.

FAQ

Podsumowanie

Posiadacz samoistny może powołać się na zwolnienie z art. 83f ust. 1 pkt 3b ustawy o ochronie przyrody, jeżeli wycinka służy rzeczywistemu przywróceniu nieużytkowanego gruntu do użytkowania rolniczego. Nie jest to jednak przepis pozwalający dowolnie usuwać drzewa z cudzej albo nieustalonej własności.

Najbezpieczniejsze postępowanie polega na sprawdzeniu ewidencji gruntów, księgi wieczystej, form ochrony przyrody i rzeczywistego charakteru zadrzewienia. Przy zmarłym właścicielu należy pamiętać o spadkobiercach, gminie lub Skarbie Państwa. Jeżeli stan prawny jest niejasny, przed wycinką warto uzyskać stanowisko gminy i przygotować dokumentację potwierdzającą cel rolniczy oraz zakres prac.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody - tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 13 - ELI/Dziennik Ustaw
3. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, „Wycinka drzew lub krzewów na terenach rolnych” - gov.pl
4. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, „Czy można usuwać drzewa i krzewy w okresie lęgowym ptaków?” - gov.pl
5. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Kr 931/19

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.