Wykorzystanie własnego utworu po przeniesieniu praw

Co oznacza przeniesienie autorskich praw majątkowych?

Jeżeli autor przeniósł autorskie prawa majątkowe do artykułu popularnonaukowego, to nabywca praw uzyskał wyłączne prawo do korzystania z tego utworu i rozporządzania nim w zakresie określonym w umowie. Wynika to przede wszystkim z art. 17 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Trzeba jednak zawsze sprawdzić samą umowę. W prawie autorskim bardzo ważne są tak zwane pola eksploatacji, czyli sposoby korzystania z utworu. Umowa o przeniesienie praw obejmuje zasadniczo te pola eksploatacji, które zostały w niej wyraźnie wskazane. Inaczej należy ocenić umowę obejmującą druk, e-book, Internet i opracowania, a inaczej umowę ograniczoną tylko do publikacji w konkretnym czasopiśmie.

Przeniesienie praw majątkowych nie odbiera autorowi autorskich praw osobistych. Nadal pozostaje on twórcą artykułu i co do zasady może domagać się oznaczenia autorstwa. Same prawa osobiste nie dają jednak swobody ponownego komercyjnego wykorzystania chronionego tekstu, jeżeli prawa majątkowe zostały skutecznie przeniesione na inny podmiot.

Pomysł, wiedza i fakty a chroniony fragment tekstu

Prawo autorskie nie chroni samego tematu, idei, metody badawczej, faktów, informacji ani ogólnej wiedzy autora. Chroni natomiast indywidualny sposób wyrażenia tych treści, czyli konkretną kompozycję, dobór słów, układ argumentacji, charakterystyczne sformułowania, tabele, zestawienia albo inne twórcze elementy.

Oznacza to, że po przeniesieniu praw do artykułu można napisać nowy, samodzielny tekst na ten sam temat, korzystając z własnej wiedzy i dorobku. Ryzyko naruszenia pojawia się wtedy, gdy do książki przenoszone są rozpoznawalne fragmenty dawnego artykułu, jego istotna struktura albo twórcze opracowanie materiału.

Dozwolony użytek osobisty nie dotyczy sprzedaży książki

Art. 23 ustawy o prawie autorskim pozwala korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Chodzi o korzystanie nieodpłatne, w kręgu osób pozostających w związku osobistym, w szczególności rodzinnym, towarzyskim albo podobnym.

Ten przepis nie jest właściwą podstawą dla wydania książki przeznaczonej do sprzedaży. Komercyjna publikacja wykracza poza własny użytek osobisty. Jeżeli więc w książce miałyby się znaleźć fragmenty artykułu przeniesionego na nabywcę, trzeba rozważać przede wszystkim zgodę uprawnionego albo prawo cytatu, a nie dozwolony użytek osobisty.

Kiedy można powołać się na prawo cytatu?

Podstawą może być art. 29 ustawy o prawie autorskim. Przepis ten pozwala przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie albo prawa gatunku twórczości.

Prawo cytatu może dotyczyć także własnego wcześniejszego tekstu, do którego prawa majątkowe zostały przeniesione na inny podmiot. Po przeniesieniu praw autor jest bowiem, w sensie majątkowym, w podobnej sytuacji jak osoba trzecia korzystająca z cudzego utworu. Nadal może być wskazany jako autor, ale nie może traktować przeniesionego tekstu jak materiału pozostającego do jego pełnej dyspozycji.

Aby cytat był bezpieczniejszy, powinny być spełnione łącznie następujące warunki:

• książka musi być samodzielnym utworem, a cytat tylko jej elementem pomocniczym,
• cytowany fragment musi być potrzebny dla konkretnego celu, np. omówienia, porównania, krytyki albo wyjaśnienia,
• zakres cytatu powinien być możliwie ograniczony do tego, co jest rzeczywiście potrzebne,
• należy oznaczyć autora i źródło w sposób zgodny z art. 34 ustawy,
• korzystanie nie może naruszać normalnego korzystania z utworu ani godzić w słuszne interesy uprawnionego, co wynika z art. 35 ustawy.

W orzecznictwie podkreśla się, że cytat nie może zastępować własnej twórczości. Między cytowanym fragmentem a nową treścią musi istnieć rzeczywisty związek. Mechaniczne wklejenie fragmentów dawnego artykułu, nawet z przypisami, może nie wystarczyć.

Czy przypisy wystarczą, aby uniknąć naruszenia?

Przypisy są konieczne, ale nie zawsze wystarczające. Prawidłowe oznaczenie autora i źródła jest jednym z warunków legalnego cytatu. Nie legalizuje jednak wykorzystania zbyt obszernego fragmentu ani takiego zapożyczenia, które nie ma samodzielnego celu w nowym utworze.

Jeżeli książka zawiera jedynie krótkie cytaty, omówione i włączone w autorską analizę, ryzyko jest mniejsze. Jeżeli natomiast przejęto całe akapity, większe sekwencje argumentacji albo istotny fragment artykułu, nabywca praw może twierdzić, że doszło do naruszenia jego autorskich praw majątkowych.

Kiedy potrzebna będzie zgoda nabywcy praw?

Zgoda nabywcy praw będzie szczególnie wskazana, gdy autor chce:

• przedrukować większe fragmenty artykułu w książce,
• wykorzystać artykuł jako rozdział albo znaczną część rozdziału,
• oprzeć książkę na kompozycji, układzie i języku wcześniejszego tekstu,
• zamieścić fragmenty, które nie są omawiane, analizowane ani krytykowane, lecz pełnią funkcję samodzielnej treści,
• wydać publikację na polach eksploatacji objętych wcześniejszą umową przeniesienia praw.

Zgoda powinna być udzielona w sposób pozwalający wykazać jej zakres. W praktyce najlepiej, aby była pisemna albo co najmniej utrwalona w korespondencji, z określeniem, jakie fragmenty mogą zostać wykorzystane, w jakiej publikacji i na jakich polach eksploatacji.

Jak ograniczyć ryzyko przed wydaniem książki?

Przed publikacją warto przeprowadzić kilka praktycznych kroków:

• sprawdzić umowę przeniesienia praw, w szczególności pola eksploatacji, zakazy konkurencyjne i postanowienia o ponownym wykorzystaniu tekstu,
• porównać książkę z wcześniejszym artykułem i oznaczyć wszystkie przejęte fragmenty,
• zamienić zbędne cytaty na własne omówienie, tam gdzie nie jest potrzebne dosłowne przytoczenie,
• ograniczyć cytaty do fragmentów koniecznych dla wywodu,
• zadbać o pełne przypisy, obejmujące autora, tytuł, miejsce publikacji i inne dane pozwalające zidentyfikować źródło,
• uzyskać zgodę nabywcy praw, jeżeli zakres zapożyczeń przekracza bezpieczne granice prawa cytatu.

W opisanej sytuacji najważniejsze jest więc nie to, że nowa książka ma charakter zarobkowy, lecz to, czy użyte fragmenty mieszczą się w prawie cytatu. Publikacja komercyjna może zawierać cytaty, ale nie może być sposobem na obejście skutków wcześniejszego przeniesienia praw majątkowych.

FAQ

Czy autor może cytować własny artykuł po przeniesieniu praw?

Tak, ale tylko w granicach prawa cytatu. Po przeniesieniu praw majątkowych autor nie może swobodnie przedrukowywać tekstu, jednak może przytoczyć uzasadnione fragmenty w samodzielnym utworze, z oznaczeniem autora i źródła.

Czy komercyjny charakter książki wyklucza cytat?

Nie. Książka przeznaczona do sprzedaży może zawierać cytaty. Komercyjny cel wyklucza natomiast powoływanie się na własny użytek osobisty z art. 23 ustawy.

Czy wystarczy podać przypis do dawnego artykułu?

Nie zawsze. Przypis jest konieczny, ale cytat musi mieć także uzasadniony cel i odpowiedni zakres. Zapożyczenie nie może zastępować własnej twórczości autora książki.

Czy można wykorzystać te same tezy i informacje?

Co do zasady tak, jeżeli autor nie przejmuje chronionego sposobu wyrażenia. Pomysły, fakty, informacje i ogólne wnioski nie są same w sobie objęte monopolem prawa autorskiego.

Kiedy najlepiej uzyskać zgodę nabywcy praw?

Zgoda jest najbezpieczniejsza wtedy, gdy w książce mają znaleźć się dłuższe fragmenty artykułu, charakterystyczny układ tekstu albo elementy, które nie służą analizie, polemice ani wyjaśnianiu.

Podsumowanie

Po przeniesieniu autorskich praw majątkowych autor powinien traktować wcześniejszy artykuł jako utwór, do którego prawa majątkowe wykonuje już inny podmiot. Może napisać nową książkę na podobny temat i może korzystać z własnej wiedzy, ale powinien uważać na dosłowne przejmowanie fragmentów.

Jeżeli zapożyczenia są krótkie, potrzebne dla wywodu, prawidłowo oznaczone i włączone w samodzielną treść książki, można bronić ich jako cytatu. Jeżeli jednak wcześniejszy artykuł jest w istotnej części powtórzony, bezpieczniej uzyskać zgodę nabywcy praw albo przeredagować tekst.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych - Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2019 r., sygn. akt II CSK 7/18
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2004 r., sygn. akt I CK 232/04
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2019 r., sygn. akt III CSK 11/17

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.