Umowa dożywocia a zachowek po rodzicu

Czy umowę dożywocia można uznać za darowiznę?

Nie można samodzielnie „przekwalifikować” umowy dożywocia na darowiznę tylko dlatego, że została zawarta między rodzicem a jednym z dzieci albo dlatego, że pozostałe dzieci czują się pokrzywdzone. W prawie cywilnym umowa dożywocia ma odrębny charakter: właściciel przenosi własność nieruchomości, a nabywca zobowiązuje się zapewnić mu dożywotnie utrzymanie.

Podstawowe obowiązki nabywcy wynikają z art. 908 Kodeksu cywilnego, chyba że strony inaczej uregulowały je w akcie notarialnym. Mogą obejmować m.in. przyjęcie zbywcy jako domownika, dostarczanie wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienie odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom.

Dla zachowku najważniejsze jest to, że dożywocie nie jest zwykłą darowizną. Jest to umowa odpłatna, choć świadczenia nabywcy mają często charakter opiekuńczy i ich wartość jest trudna do dokładnego wyliczenia w chwili zawarcia umowy. Dlatego nieruchomości przekazanej na podstawie rzeczywistej umowy dożywocia co do zasady nie dolicza się do substratu zachowku tak jak darowizny.

Inaczej może być tylko wtedy, gdy w konkretnym procesie uda się wykazać, że umowa dożywocia była pozorna albo nieważna, a w rzeczywistości miała ukrywać darowiznę. To wymaga jednak mocnych dowodów, a nie samego przypuszczenia, że celem rodziny było uniknięcie zachowku.

Co oznacza, że brat nie wykonuje obowiązków z dożywocia?

Jeżeli matka nadal płaci wszystkie koszty utrzymania domu, rachunki i wydatki związane z nieruchomością, może to być ważna okoliczność dowodowa. Nie oznacza to jednak automatycznie, że umowa jest darowizną. Najpierw trzeba ustalić, co dokładnie zapisano w akcie notarialnym i jakie świadczenia brat miał wykonywać.

W praktyce warto sprawdzić w szczególności:

• czy w akcie notarialnym wskazano konkretne obowiązki nabywcy, np. ponoszenie opłat, dostarczanie wyżywienia, pomoc w chorobie, zapewnienie opieki;
• czy matka faktycznie domagała się wykonywania tych obowiązków;
• czy brat odmawiał świadczeń albo tylko nie było potrzeby ich wykonywania w danym zakresie;
• czy istnieją dowody płatności, korespondencja, zeznania świadków, dokumentacja medyczna lub inne dokumenty pokazujące realny brak opieki;
• czy sytuacja stron jest na tyle konfliktowa, że wspólne funkcjonowanie stało się obiektywnie niemożliwe.

Jeżeli dożywotnik żyje, najskuteczniejsze działania zwykle należą właśnie do niego. To matka może domagać się wykonania umowy, zmiany sposobu realizacji obowiązków, zamiany niektórych uprawnień na rentę albo, w wyjątkowych sytuacjach, rozwiązania umowy.

Rozwiązanie umowy dożywocia przez sąd

Zgodnie z art. 913 § 2 Kodeksu cywilnego w wypadkach wyjątkowych sąd może, na żądanie zobowiązanego lub dożywotnika, jeżeli dożywotnik jest zbywcą nieruchomości, rozwiązać umowę o dożywocie.

Rozwiązanie umowy dożywocia jest środkiem skrajnym. Sąd nie stosuje go przy każdym konflikcie rodzinnym ani przy każdym opóźnieniu w wykonywaniu obowiązków. Zwykle konieczne jest wykazanie szczególnych okoliczności, takich jak przemoc, uporczywe poniżanie, całkowite zerwanie relacji, usuwanie dożywotnika z domu, naruszanie jego godności albo trwałe i poważne niewykonywanie obowiązków.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 kwietnia 1997 r., sygn. akt III CKN 50/97, wskazał, że wyjątkowość może wystąpić m.in. przy częstych i intensywnych awanturach połączonych z naruszaniem nietykalności cielesnej, usuwaniu dożywotnika z domu, niszczeniu jego rzeczy, permanentnym poniżaniu godności osobistej albo całkowitym niewywiązywaniu się z obowiązków wobec dożywotnika.

Jeżeli sąd rozwiąże umowę dożywocia, własność nieruchomości wraca do zbywcy, a prawo dożywocia wygasa. Trzeba jednak podkreślić, że z takim żądaniem nie występuje typowo przyszły spadkobierca tylko dlatego, że obawia się utraty zachowku. Uprawnionym jest dożywotnik albo zobowiązany.

Zamiana dożywocia na rentę

W wielu sprawach bardziej realnym rozwiązaniem niż rozwiązanie całej umowy jest zamiana uprawnień z dożywocia na rentę. Jeżeli między stronami powstaną takie relacje, że nie można wymagać od nich pozostawania w bezpośredniej styczności, sąd może zamienić wszystkie lub niektóre uprawnienia dożywotnika na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień.

Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy konflikt rodzinny jest poważny, ale nie osiąga jeszcze poziomu uzasadniającego rozwiązanie umowy. Dla matki może to być sposób na uzyskanie regularnych świadczeń pieniężnych zamiast opieki, która w praktyce nie działa.

Podważenie umowy dożywocia po śmierci rodzica

Spadkobierca, który po śmierci rodzica chce dochodzić roszczeń związanych z nieruchomością przekazaną na podstawie dożywocia, musi zwykle wykazać coś więcej niż to, że umowa była dla niego niekorzystna. Możliwe kierunki działania to przede wszystkim zarzut nieważności albo pozorności czynności prawnej.

Kodeks cywilny przewiduje m.in. nieważność oświadczenia woli złożonego w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Może to dotyczyć np. poważnych zaburzeń psychicznych, ciężkiej choroby, otępienia albo innego stanu, który w chwili zawierania aktu notarialnego wyłączał świadome działanie.

Inną podstawą może być pozorność. Jeżeli strony za zgodą obu stron złożyły oświadczenia tylko dla pozoru, a w rzeczywistości chciały ukryć darowiznę, sąd ocenia ważność czynności według jej rzeczywistego charakteru. W sprawach rodzinnych jest to jednak trudne dowodowo, bo umowa dożywocia jest zawierana w formie aktu notarialnego, a notariusz powinien czuwać nad prawidłowością czynności i świadomością stron.

Można również badać błąd, podstęp albo groźbę, jeżeli okoliczności zawarcia umowy na to wskazują. W praktyce potrzebne są konkretne dowody: dokumentacja lekarska, zeznania świadków, nagrania, korespondencja, historia konfliktu, dowody przepływów finansowych oraz treść aktu notarialnego.

Czy można dochodzić zachowku, gdy rodzic jeszcze żyje?

Nie. Zachowek jest roszczeniem związanym ze spadkiem i powstaje dopiero po śmierci spadkodawcy. Dopóki matka żyje, nie można żądać od brata zachowku po niej, ponieważ nie wiadomo jeszcze, kto będzie spadkobiercą, jaka będzie treść testamentu, jaki majątek pozostanie w spadku i czy w ogóle powstanie roszczenie o zachowek.

Za życia matki można natomiast rozważyć działania dotyczące samego dożywocia, ale co do zasady z inicjatywy matki jako dożywotnika. Przyszły spadkobierca może wspierać ją w zebraniu dokumentów, rozmowie z bratem albo przygotowaniu sprawy, lecz nie zastępuje automatycznie jej uprawnień.

Powództwo o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa

Art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego albo prawa, jeżeli powód ma w tym interes prawny. W sprawach dotyczących dożywocia problemem bywa właśnie wykazanie tego interesu.

Jeżeli matka żyje i świadomie wyraża swoją wolę, a spór dotyczy tego, czy po jej śmierci dziecku będzie przysługiwał zachowek, sąd może uznać taki interes za zbyt hipotetyczny. Samo przewidywanie przyszłego sporu spadkowego zwykle nie wystarcza. Trzeba wykazać realną, obiektywną niepewność prawną dotyczącą aktualnej sytuacji powoda.

W orzecznictwie podkreśla się, że powództwo o ustalenie ma sens wtedy, gdy istnieje rzeczywista potrzeba usunięcia stanu niepewności prawnej, a nie tylko chęć przygotowania się do ewentualnej przyszłej sprawy o zachowek. Dlatego w opisanej sytuacji powództwo dziecka przeciwko bratu, gdy matka żyje, może być obarczone dużym ryzykiem oddalenia.

Jakie dowody warto gromadzić?

Jeżeli istnieje podejrzenie, że umowa dożywocia jest wykonywana tylko pozornie albo że brat nie realizuje obowiązków, warto uporządkować materiał dowodowy. Przydatne mogą być:

• akt notarialny umowy dożywocia i ewentualne późniejsze aneksy;
• potwierdzenia opłat ponoszonych przez matkę mimo obowiązków brata;
• korespondencja z bratem dotycząca opieki, kosztów i obowiązków domowych;
• zeznania sąsiadów, członków rodziny lub opiekunów;
• dokumentacja medyczna pokazująca zakres potrzeb matki;
• dowody na to, kto faktycznie mieszka w nieruchomości i kto z niej korzysta;
• informacje o stanie świadomości matki w chwili zawarcia aktu, jeżeli kwestionowana ma być ważność umowy.

Im bardziej sprawa ma dotyczyć pozorności lub nieważności umowy, tym większe znaczenie mają dowody z okresu zawierania aktu notarialnego. Same późniejsze konflikty rodzinne nie muszą wystarczyć do podważenia czynności.

Podsumowanie

Rzeczywista umowa dożywocia nie jest darowizną i zasadniczo nie daje podstaw do automatycznego doliczenia wartości nieruchomości przy zachowku. Jeżeli brat nie wykonuje obowiązków wobec matki, najpierw trzeba ustalić treść aktu notarialnego i rozważyć działania przysługujące matce jako dożywotnikowi.

Dla dziecka pominiętego przy przekazaniu nieruchomości najtrudniejsze jest to, że za życia rodzica nie ma jeszcze roszczenia o zachowek po nim. Po śmierci rodzica można analizować pozorność, nieważność albo inne wady oświadczenia woli, ale powodzenie takiej sprawy zależy od konkretnych dowodów, a nie od samego przekonania, że dożywocie zawarto po to, aby uniknąć zachowku.

FAQ

Czy dożywocie zawsze wyłącza zachowek?

Nie zawsze, ale rzeczywista umowa dożywocia co do zasady nie jest doliczana do zachowku jak darowizna. Jeżeli jednak umowa była pozorna i faktycznie ukrywała darowiznę, można próbować to wykazać w sądzie.

Czy mogę żądać zachowku od brata, gdy matka jeszcze żyje?

Nie. Roszczenie o zachowek po matce może powstać dopiero po jej śmierci. Za życia matki można analizować wyłącznie działania dotyczące samej umowy dożywocia, przede wszystkim z inicjatywy matki.

Czy brak opieki nad matką oznacza nieważność dożywocia?

Nie automatycznie. Brak opieki może uzasadniać żądanie wykonania umowy, zamiany świadczeń na rentę albo w wyjątkowych sytuacjach rozwiązania umowy. Nieważność wymaga odrębnych podstaw, np. braku świadomości, pozorności, podstępu lub groźby.

Kto może żądać rozwiązania umowy dożywocia?

Zasadniczo dożywotnik albo zobowiązany z umowy. Spadkobierca nie może żądać rozwiązania umowy tylko dlatego, że w przyszłości chciałby dochodzić zachowku.

Jak udowodnić, że dożywocie było pozorne?

Potrzebne są konkretne dowody, że strony od początku nie chciały wykonywać dożywocia, lecz jedynie ukryć darowiznę. Mogą to być dokumenty, korespondencja, zeznania świadków, dowody przepływów finansowych i okoliczności zawarcia aktu notarialnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1997 r., sygn. akt III CKN 50/97
4. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1997 r., sygn. akt II CKN 201/97
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 1995 r., sygn. akt III CZP 179/94
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 22 lipca 2010 r., sygn. akt VI ACa 1472/09

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.