Jak cofnąć rozszerzenie wspólności majątkowej?

Czy rozszerzenie wspólności można odwołać jak darowiznę?

W opisanej sytuacji kluczowe jest rozróżnienie dwóch instytucji. Odziedziczona po ojcu nieruchomość pierwotnie należała do majątku osobistego małżonka. Jeżeli następnie została objęta wspólnością majątkową na podstawie umowy majątkowej małżeńskiej, nie mamy do czynienia ze zwykłą darowizną udziału na rzecz męża, lecz z rozszerzeniem wspólności ustawowej lub umownej.

Dlatego przepisy Kodeksu cywilnego o odwołaniu darowizny z powodu rażącej niewdzięczności, w szczególności art. 898 K.c., co do zasady nie pozwalają automatycznie „cofnąć” takiej umowy tylko dlatego, że małżonek zachowuje się nagannie. Oznacza to, że samo złożenie mężowi oświadczenia o odwołaniu darowizny nie spowoduje powrotu nieruchomości do majątku osobistego.

Inaczej mogłoby być oceniane tylko to, co rzeczywiście było odrębną darowizną, zawartą jako darowizna w wymaganej formie. Jeżeli jednak dokument był umową majątkową małżeńską, podstawową drogą nie jest odwołanie darowizny, lecz zmiana ustroju majątkowego i podział majątku wspólnego.

Co można zrobić, gdy mąż zgadza się na zmianę?

Najprostszy wariant wymaga porozumienia małżonków. Małżonkowie mogą zawrzeć u notariusza umowę majątkową małżeńską, która ograniczy wspólność albo ustanowi rozdzielność majątkową. Sama rozdzielność nie oznacza jednak jeszcze, że cała nieruchomość automatycznie wróci do osoby, która ją odziedziczyła.

Po ustaniu wspólności majątkowej powstają udziały w majątku, które można podzielić. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, czynności przenoszące własność albo dokonujące działu w zakresie nieruchomości wymagają zachowania formy aktu notarialnego. W praktyce przy zgodzie męża można więc połączyć zmianę ustroju majątkowego z umownym podziałem majątku i odpowiednimi wpisami w księdze wieczystej.

Jeżeli małżonek nie zgodzi się na dobrowolne rozwiązanie, pozostaje droga sądowa. Wtedy trzeba przygotować się na wykazywanie okoliczności, które uzasadniają ustanowienie rozdzielności i ewentualnie nierówny podział majątku.

Gdy mąż nie zgadza się: rozdzielność majątkowa przed sądem

Jeżeli zachowanie męża realnie zagraża majątkowi rodziny, można rozważyć pozew o ustanowienie przez sąd rozdzielności majątkowej z ważnych powodów. Ważnym powodem może być w szczególności sytuacja, w której jeden z małżonków trwoni majątek, zaciąga niekontrolowane zobowiązania, nadużywa alkoholu, ukrywa długi albo swoim postępowaniem uniemożliwia prawidłowy zarząd majątkiem wspólnym.

Ustanowienie rozdzielności majątkowej powoduje ustanie wspólności. Dopiero wtedy można przejść do podziału majątku wspólnego. W tym postępowaniu można żądać przyznania nieruchomości jednemu z małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego albo, w szczególnych okolicznościach, ustalenia nierównych udziałów.

W sprawach dotyczących nieruchomości warto również rozważyć zabezpieczenie roszczeń, zwłaszcza gdy istnieje ryzyko dalszego zadłużania się, sprzedaży składników majątku albo działań utrudniających przyszły podział. Zakres zabezpieczenia zależy od konkretnej sytuacji i rodzaju prowadzonego postępowania.

Nierówne udziały w majątku wspólnym

Jeżeli wspólność majątkowa ustanie, zasadą jest równy udział małżonków w majątku wspólnym. Wyjątkowo każdy z małżonków może żądać ustalenia nierównych udziałów, jeżeli łącznie występują dwa elementy: ważne powody oraz różny stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego.

Nie wystarczy samo poczucie niesprawiedliwości ani fakt, że nieruchomość pochodziła pierwotnie ze spadku po jednym z małżonków. Trzeba wykazać, że drugi małżonek w sposób rażący lub uporczywy nie przyczyniał się do zaspokajania potrzeb rodziny albo trwonił majątek, a jednocześnie jego rzeczywisty wkład w powstanie i utrzymanie majątku był mniejszy.

Istotne jest także to, że żądanie nierównych udziałów dotyczy całego majątku wspólnego, a nie tylko wybranego składnika, np. tylko odziedziczonej nieruchomości włączonej do wspólności. Tak wynika z postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2003 r., sygn. akt IV CKN 278/01, w którym wskazano, że małżonek nie może żądać ustalenia nierównych udziałów wyłącznie w niektórych składnikach majątku wspólnego.

Podobnie w orzecznictwie podkreśla się, że ciężar dowodu spoczywa na osobie, która domaga się nierównych udziałów. W postanowieniu z dnia 21 listopada 2002 r., sygn. akt III CKN 1018/2000, Sąd Najwyższy wskazał, że konieczne jest łączne wykazanie ważnych powodów i różnego stopnia przyczynienia się małżonków do majątku wspólnego. Z kolei w postanowieniu z dnia 2 października 1997 r., sygn. akt II CKN 348/97, zaakcentowano, że nie każde bierne zachowanie małżonka wystarczy; znaczenie ma postępowanie rażące lub uporczywe.

Czy orzeczenie sądu samo przenosi własność?

Jeżeli sprawa dotyczyłaby rzeczywistej darowizny nieruchomości i jej odwołania, samo oświadczenie o odwołaniu darowizny nie przenosiłoby automatycznie własności z powrotem na darczyńcę. W uchwale z dnia 7 stycznia 1967 r., sygn. akt III CZP 32/66, Sąd Najwyższy wskazał, że odwołanie darowizny tworzy obowiązek zwrotu przedmiotu darowizny, a przeniesienie własności wymaga dalszej czynności albo odpowiedniego orzeczenia zastępującego oświadczenie woli.

Znaczenie mogą mieć tu art. 64 K.c. oraz art. 1047 K.p.c., które dotyczą zastąpienia oświadczenia woli prawomocnym orzeczeniem sądu. W sprawie o rozszerzenie wspólności majątkowej ten mechanizm nie rozwiązuje jednak zasadniczego problemu, ponieważ podstawą wpisania nieruchomości do majątku wspólnego była umowa majątkowa małżeńska, a nie klasyczna darowizna.

Jakie dowody warto zgromadzić?

Przed rozpoczęciem sprawy warto zebrać dokumenty pokazujące zarówno pochodzenie nieruchomości, jak i zachowanie męża oraz sposób finansowania majątku. Przydatne mogą być: akt poświadczenia dziedziczenia albo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, akt notarialny rozszerzający wspólność, odpis księgi wieczystej, potwierdzenia opłat, rachunki za remonty, dowody spłaty kredytów i pożyczek oraz dokumenty wskazujące, kto faktycznie utrzymywał nieruchomość.

W sprawach dotyczących alkoholizmu, trwonienia majątku i długów znaczenie mogą mieć także wezwania do zapłaty, umowy pożyczek, potwierdzenia przelewów, korespondencja, dokumenty z postępowań egzekucyjnych, zeznania świadków oraz informacje o leczeniu lub interwencjach, jeżeli takie okoliczności występowały. Im bardziej konkretne dowody, tym większa szansa na wykazanie ważnych powodów przed sądem.

Podsumowanie

Nie można bez zgody męża po prostu cofnąć rozszerzenia wspólności majątkowej na odziedziczoną nieruchomość tak, jak odwołuje się darowiznę. W pierwszej kolejności trzeba ustalić, jaki dokument został podpisany u notariusza i jaki jest aktualny stan księgi wieczystej.

Jeżeli mąż zgadza się na zmianę, rozwiązaniem może być notarialna umowa majątkowa i umowny podział majątku. Jeżeli zgody nie ma, należy rozważyć pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej, a następnie sprawę o podział majątku wspólnego z żądaniem nierównych udziałów. Przy nagannym zachowaniu małżonka najważniejsze będzie udowodnienie, że nie chodzi tylko o konflikt małżeński, lecz o rażące i uporczywe postępowanie wpływające na majątek oraz rodzinę.

FAQ

Czy mogę sama wykreślić męża z księgi wieczystej?

Nie. Do zmiany wpisu w księdze wieczystej potrzebna jest odpowiednia podstawa prawna, np. akt notarialny, prawomocne orzeczenie sądu albo inny dokument, który może stanowić podstawę wpisu.

Czy alkoholizm męża wystarczy do nierównych udziałów?

Sam fakt nadużywania alkoholu nie zawsze wystarczy. Trzeba wykazać, że zachowanie małżonka miało realny wpływ na majątek lub rodzinę, np. prowadziło do trwonienia pieniędzy, długów, braku utrzymania domu albo uporczywego nieprzyczyniania się do wspólnego dorobku.

Czy długi męża automatycznie obciążają nieruchomość wspólną?

To zależy od rodzaju długu, daty jego powstania, zgody drugiego małżonka i treści zobowiązania. Przy narastających pożyczkach warto szybko ocenić ryzyko odpowiedzialności i rozważyć rozdzielność majątkową.

Czy nierówne udziały można ustalić tylko dla jednej nieruchomości?

Co do zasady nie. Żądanie nierównych udziałów dotyczy całego majątku wspólnego, a nie tylko wybranego składnika. Sąd może jednak przy samym podziale przyznać konkretną nieruchomość jednemu z małżonków i odpowiednio rozliczyć wartość majątku.

Od czego zacząć, jeśli mąż nie chce podpisać żadnych dokumentów?

Najpierw warto zgromadzić akty notarialne, dokumenty spadkowe, odpis księgi wieczystej i dowody dotyczące długów oraz utrzymania nieruchomości. Następnie należy ocenić, czy właściwy będzie pozew o rozdzielność majątkową, sprawa rozwodowa, czy przygotowanie do podziału majątku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., sygn. akt III CZP 32/66
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2003 r., sygn. akt IV CKN 278/01
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2002 r., sygn. akt III CKN 1018/2000
7. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 października 1997 r., sygn. akt II CKN 348/97

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.