Cofnięcie darowizny zawartej dla pozoru
• Data: 2025-08-22 • Autor: Iryna Kowalczuk
Czy można unieważnić akt notarialny darowizny nieruchomości dziecku, jeżeli darujący rodzic przyzna, że darowizna ta była dla pozoru, miała na celu uniknięcie egzekucji skarbowej i komorniczej? Od momentu darowizny upłynęło 5 lat.
Darowizna w akcie notarialnym
Czynność sporządzona w formie aktu notarialnego ma moc szczególnego dokumentu urzędowego. Akt notarialny to zatem forma, w jakiej może bądź musi zostać sporządzona dana czynność prawna. Nie można mówić o nieważności, czy też o unieważnieniu samego aktu notarialnego, gdyż samej formy unieważnić nie można. Mogą natomiast zajść okoliczności, na skutek których dany dokument nie będzie aktem notarialnym albo czynność prawna objęta aktem notarialnym będzie nieważna.
Pozorność oświadczenia woli została potraktowana przez ustawodawcę jako wada oświadczenia woli. Jest to jednak wada szczególnego rodzaju, bo dotycząca oświadczenia złożonego świadomie i swobodnie dla pozoru drugiej stronie, która o takim charakterze oświadczenia wie i na to się zgadza.
Zobacz też: Czy można unieważnić akt notarialny darowizny
Darowizna zawarta dla pozoru
Oświadczenie woli jest złożone dla pozoru wtedy, gdy z góry powziętym zamiarem stron jest brak woli wywołania skutków prawnych. Strony więc udają, że dokonują jakiejś czynności prawnej. Zwykła pozorność ma miejsce wtedy, gdy pod pozorowaną czynnością prawną poza tym nic się nie kryje, na przykład osoba A – pragnąc uchronić się od odpowiedzialności podatkowej – zawiera z osobą B umowę pozorującą sprzedaż (pozbycie się) wartościowego składnika majątkowego po to, ażeby uniemożliwić jego egzekucyjne zajęcie i sprzedaż w drodze licytacji, przy czym obie strony tej rzekomej umowy są zgodne co do tego, że nie będzie ona miała żadnych skutków prawnych wynikających z umowy sprzedaży. Najczęściej jednak czynność taka ma na celu ukrycie innej – rzeczywistej i zamierzonej – czynności prawnej, na przykład strony udają, że zawierają umowę sprzedaży, chcąc ukryć darowiznę nieruchomości i w ten sposób uniknąć wyłączenia rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 6 w zw. z art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). W tych wypadkach mamy do czynienia z pozornością kwalifikowaną. Jak z tego wynika, strony pozorują dokonanie czynności prawnej na serio, ponieważ mają w tym swój cel.
Według uchwały Sądu Najwyższego z 21 lipca 1954 r., I CO. 22/54, LexPolonica nr 358192 (OSN 1955, nr I, poz. 1), pozorność czynności prawnej stwierdzonej dokumentem może być udowodniona za pomocą zeznań świadków i przesłuchania stron, również między uczestnikami tej czynności. Aktualność tej uchwały po wejściu w życie Kodeksu cywilnego potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 18 marca 1966 r., II CR 123/66, LexPolonica nr 356507 (OSNCP 1967, nr 2, poz. 22). Uchwała jest nadal aktualna.
Nieważność czynności prawnej
Czynność prawna pozorna jest dotknięta nieważnością bezwzględną i nie wywołuje żadnych skutków prawnych od początku (ex tunc). Oświadczenie pozorne, mimo że jest oświadczeniem woli istniejącym i ma konstytutywne cechy zdarzeń prawnych tej kategorii, jest nieważne, gdy składający pozorne oświadczenie woli nie ma rzeczywistej woli wywołania skutków prawnych. Sąd powinien ją brać pod uwagę z urzędu. Każdy, w tym również strony, może się na tę nieważność powołać i – jeżeli wykaże, że ma w tym interes prawny – żądać w trybie art. 189 K.p.c. ustalenia pozorności, a co za tym idzie – nieważności czynności prawnej dokonanej dla pozoru. Ewentualne orzeczenie sądu ma zawsze charakter deklaratoryjny. Żądanie ustalenia pozorności, podobnie jak zarzut pozorności, nie ulega przedawnieniu.
Można zatem wnieść do sądu wniosek o stwierdzenie nieważności umowy darowizny, ponieważ umowa miała na celu pozorne działania. Ostateczną decyzję w sprawie jej ważności podejmie sąd.
Przykłady
Wyobraźmy sobie sytuację, w której ojciec daruje synowi mieszkanie, jednak obaj umawiają się, że syn nigdy nie będzie nim faktycznie dysponował. Wszystko odbywa się tylko „na papierze”, aby majątek nie został zajęty przez komornika w związku z zaległościami podatkowymi ojca. Po kilku latach, gdy wierzyciele zaczynają podważać umowę, okazuje się, że darowizna była czynnością pozorną i sąd może stwierdzić jej nieważność od samego początku.
Inny przykład to darowizna gospodarstwa rolnego przekazana córce, przy czym strony z góry wiedziały, że córka nie będzie nim zarządzać ani korzystać z plonów. Całość miała służyć jedynie uchronieniu majątku przed wierzycielami, a w rzeczywistości ojciec nadal mieszkał na gospodarstwie i czerpał z niego korzyści. W takim przypadku również łatwo wykazać pozorność czynności i brak rzeczywistego zamiaru przeniesienia własności.
Może się też zdarzyć, że ktoś przekazuje darowizną nieruchomość bliskiej osobie, lecz jednocześnie ustnie ustalają, że nie ma mowy o faktycznym korzystaniu ani sprzedaży. Wszystko ma jedynie zamaskować rzeczywistą sytuację finansową darczyńcy, który chce uniknąć zaspokojenia wierzycieli. W praktyce takie rozwiązanie nie tylko nie chroni majątku, lecz może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych, zarówno cywilnych, jak i karnych.
Podsumowanie
Darowizna dokonana dla pozoru, nawet jeśli została zawarta w formie aktu notarialnego, jest od początku nieważna i nie wywołuje skutków prawnych. Sąd może stwierdzić jej nieważność na żądanie każdej osoby mającej interes prawny, a powołanie się na pozorność nie ulega przedawnieniu. W praktyce oznacza to, że próby ukrywania majątku przed wierzycielami poprzez pozorne darowizny są nieskuteczne i mogą rodzić dodatkowe konsekwencje cywilne, podatkowe, a nawet karne.
Oferta porad prawnych
Potrzebujesz indywidualnej porady w podobnej sprawie? Skontaktuj się z nami – oferujemy szybkie i rzetelne porady prawne online. Wystarczy opisać swój problem, a my przygotujemy dla Ciebie profesjonalną odpowiedź wraz z możliwymi rozwiązaniami. Dzięki wygodnej formie online uzyskasz pomoc bez wychodzenia z domu i w krótkim czasie otrzymasz jasne wskazówki dostosowane do Twojej sytuacji.
Źródła:
1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
2. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece - Dz.U. 1982 nr 19 poz. 147
3. Uchwała Sądu Najwyższego z 21 lipca 1954 r.,sygn. akt I CO. 22/54
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dna 18 marca 1966 r., sygn akt II CR 123/66
Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Zapytaj prawnika - porady prawne online
O autorze: Iryna Kowalczuk
Magister prawa, absolwentka Lwowskiego Państwowego Uniwersytetu Spraw Wewnętrznych Ukrainy, uzyskany tytuł: magister prawa ukraińskiego; ukończyła także Studium Podyplomowe prawa UE na Uniwersytecie Warszawskim. Doświadczenie nabyła w trakcie pracy w dwóch kancelariach adwokackich. Ze względu na biegłość w analizie różnorodnych zagadnień prawnych w serwisie ePorady24 pełniła funkcję administratora. Udzielała porad z zakresu prawa spadkowego i rodzinnego oraz w sprawach związanych z prawem ukraińskim. Biegle posługuje się zarówno językiem ukraińskim, rosyjskim, jak i polskim.
prawnicy z dużym doświadczeniem
Zapytaj prawnika
NAJNOWSZE
Zadaj pytanie »
» Jakie są możliwości prawne w przypadku braku opieki nad seniorem
» Klient zrezygnował z zamówienia na zasłony, co zrobić z tkaninami
» Wymiana towaru z grzeczności a prawo odstąpienia od umowy, kiedy termin biegnie na nowo?
» Pomyłka PZU w wypłacie odszkodowania
» Groźby, zniewagi i nękanie w świetle prawa karnego i cywilnego
