Zwrot darowizny za zgodą obdarowanego

Sprawa pani Marceliny dotyczyła darowizny pieniędzy w rodzinie. Siostra przekazała bratu większą kwotę przelewem bankowym, a następnie strony zaczęły zastanawiać się, czy taka darowizna może zostać cofnięta, skoro pieniądze zostały już przekazane, a brat zgadza się na ich oddanie.

W praktyce trzeba odróżnić dwie sytuacje. Pierwsza to ustawowe odwołanie darowizny, które następuje na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego i nie wymaga zgody obdarowanego, choć może prowadzić do sporu. Druga to dobrowolne porozumienie stron, w którym obdarowany zgadza się zwrócić to, co otrzymał. Przy darowiźnie pieniędzy najczęściej oznacza to zawarcie pisemnego porozumienia i zwrot kwoty przelewem.

Czym jest darowizna i kiedy można żądać jej zwrotu?

Zgodnie z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. Darowizna może dotyczyć pieniędzy, rzeczy ruchomych, udziału w prawie, nieruchomości albo innego prawa majątkowego.

Jeżeli darowizna nie została jeszcze wykonana, darczyńca może w określonych sytuacjach skorzystać z przepisów o odwołaniu darowizny niewykonanej, zwłaszcza gdy po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie mogłoby nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania albo dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Jeżeli natomiast darowizna została już wykonana, podstawową ustawową przesłanką jej odwołania jest rażąca niewdzięczność obdarowanego. Chodzi o zachowania szczególnie naganne wobec darczyńcy, oceniane z uwzględnieniem relacji stron i całokształtu okoliczności. Więcej na ten temat omawia artykuł: odwołanie darowizny za niewdzięczność.

Zwrot darowizny za zgodą obdarowanego

Jeżeli obdarowany sam zgadza się zwrócić darowiznę, nie trzeba sztucznie konstruować odwołania darowizny. W takiej sytuacji strony mogą zawrzeć porozumienie o zwrocie świadczenia, ugodę albo inną umowę rozliczeniową, w której jasno opiszą, jaka darowizna została dokonana, jaka kwota lub rzecz ma zostać zwrócona, w jakim terminie i na jaki rachunek.

Przy darowiźnie pieniędzy praktycznym rozwiązaniem jest sporządzenie krótkiego pisemnego porozumienia i dokonanie zwrotu przelewem bankowym. W tytule przelewu warto wskazać, że chodzi o zwrot darowizny albo rozliczenie porozumienia z konkretnej daty. Dzięki temu strony mają dowód, że zwrot był dobrowolny i wynikał z uzgodnienia, a nie z kolejnej, odrębnej darowizny.

W przypadku rzeczy ruchomych, np. samochodu, sprzętu albo kosztowności, znaczenie ma również faktyczne wydanie rzeczy. Przy samochodzie dochodzą jeszcze kwestie dokumentów, ewentualnej zmiany danych właściciela i rozliczenia ubezpieczenia. Zagadnienia związane z darowizną auta w rodzinie omawia szerzej tekst: darowizna auta do majątku wspólnego.

Darowizna nieruchomości a powrotne przeniesienie własności

Największą ostrożność trzeba zachować przy darowiźnie nieruchomości. Nawet jeżeli strony są zgodne, samo podpisanie zwykłego pisma nie przeniesie własności domu, mieszkania, działki ani udziału w nieruchomości z powrotem na darczyńcę. Co do zasady konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego.

W orzecznictwie i doktrynie przez lata dyskutowano, czy umowa przenosząca własność nieruchomości, która wywołała już skutki rzeczowe, może zostać rozwiązana za porozumieniem stron. Wskazywano m.in. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1993 r., sygn. akt III CZP 156/93, oraz z dnia 27 kwietnia 1994 r., sygn. akt III CZP 60/94, dotyczące dopuszczalności odstępowania albo rozwiązywania niektórych umów przenoszących własność nieruchomości, gdy nie zostały one w całości wykonane.

W praktyce przy nieruchomościach bezpieczniej jest nie poprzestawać na ogólnym oświadczeniu, że strony rozwiązują darowiznę. Należy ustalić z notariuszem właściwą konstrukcję czynności, np. umowę powrotnego przeniesienia własności albo inną umowę dopasowaną do konkretnego stanu faktycznego. Powiązane problemy opisuje artykuł: rodzinne przeniesienie własności.

Odwołanie darowizny a porozumienie stron

Odwołanie darowizny i dobrowolny zwrot darowizny to nie to samo. Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie darczyńcy złożone obdarowanemu na piśmie. Jeżeli darowizna została wykonana, darczyńca może ją odwołać przede wszystkim z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego. Zwrot przedmiotu odwołanej darowizny następuje wtedy według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Porozumienie stron działa inaczej. Nie trzeba wykazywać rażącej niewdzięczności, pogorszenia sytuacji majątkowej darczyńcy ani innej ustawowej przesłanki odwołania. Istotne jest to, że obie strony zgodnie ustalają zasady zwrotu. Takie rozwiązanie bywa prostsze, ale powinno być precyzyjne, aby później nie powstały wątpliwości, czy zwrot był rozliczeniem poprzedniej darowizny, nową darowizną, pożyczką czy inną czynnością.

Nie można również pomijać praw osób trzecich. Jeżeli zwrot darowizny miałby prowadzić do pokrzywdzenia wierzycieli, obejścia prawa albo ukrycia majątku, może zostać zakwestionowany. Każdą taką sytuację trzeba oceniać indywidualnie.

Jak udokumentować zwrot darowizny pieniędzy?

W sprawie podobnej do opisanej przez panią Marcelinę strony powinny zadbać o dokumenty. Najlepiej sporządzić pisemne porozumienie, w którym znajdą się co najmniej: dane stron, data pierwotnej darowizny, kwota darowizny, informacja o dobrowolnej zgodzie obdarowanego na zwrot, termin zwrotu, numer rachunku bankowego oraz oświadczenie, czy po zwrocie strony uznają wzajemne rozliczenia za zakończone.

Jeżeli zwrot następuje w ratach, harmonogram powinien być opisany jednoznacznie. Przy większych kwotach warto rozważyć dodatkowe zabezpieczenie, np. uznanie długu, ugodę albo akt notarialny z odpowiednimi oświadczeniami, jeżeli strony chcą mieć silniejszy dokument dowodowy.

Warto też pamiętać o podatku od spadków i darowizn. Sam zwrot świadczenia może wymagać analizy, czy po stronie którejkolwiek osoby nie powstał nowy obowiązek podatkowy albo konieczność korekty wcześniejszego zgłoszenia. Szczególnie dotyczy to sytuacji, gdy strony opisują zwrot jako nową darowiznę zwrotną, a nie jako rozliczenie pierwotnego porozumienia.

Dobrowolny zwrot a inne umowy rodzinne

W relacjach rodzinnych zwrot darowizny bywa częścią szerszego porozumienia: podziału majątku, rozliczeń między rodzeństwem, zmiany planów dotyczących przekazania nieruchomości albo zamiany wcześniejszej darowizny na inne rozwiązanie. W takich sprawach ważne jest, aby dokumenty były spójne i nie prowadziły do sprzecznych skutków.

Jeżeli strony rozważają zmianę sposobu przekazania majątku, przydatne może być porównanie darowizny z umową dożywocia. Tę problematykę omawia artykuł: darowizna a umowa dożywocia.

FAQ

Czy obdarowany może sam zwrócić darowiznę?

Tak. Jeżeli obdarowany dobrowolnie zgadza się na zwrot, strony mogą ustalić zasady rozliczenia. Przy pieniądzach najczęściej wystarczy pisemne porozumienie i przelew, ale przy nieruchomości potrzebna będzie forma aktu notarialnego.

Czy zgoda obdarowanego oznacza odwołanie darowizny?

Nie zawsze. Odwołanie darowizny to jednostronna czynność darczyńcy oparta na przepisach Kodeksu cywilnego. Jeżeli obdarowany po prostu zgadza się oddać świadczenie, praktycznie mamy raczej porozumienie stron albo odrębne rozliczenie.

Czy zwrot darowizny pieniędzy trzeba sporządzić u notariusza?

Zwykle nie. Przy darowiźnie pieniędzy wystarczy pisemne porozumienie i udokumentowany przelew. Notariusz może być jednak przydatny przy bardzo dużych kwotach, sporze rodzinnym albo potrzebie silniejszego zabezpieczenia.

Czy można odwołać wykonaną darowiznę bez zgody obdarowanego?

Tak, ale tylko wtedy, gdy spełnione są ustawowe przesłanki, przede wszystkim rażąca niewdzięczność obdarowanego. Oświadczenie o odwołaniu darowizny powinno zostać złożone obdarowanemu na piśmie.

Czy zwrot darowizny może mieć skutki podatkowe?

Tak, szczególnie przy większych kwotach, nieruchomościach albo gdy strony opisują zwrot jako nową darowiznę. W takich sprawach warto sprawdzić obowiązki podatkowe przed podpisaniem dokumentów i wykonaniem przelewu.

Podsumowanie

Zwrot darowizny przez obdarowanego jest możliwy, ale trzeba prawidłowo nazwać i udokumentować czynność. Jeżeli obdarowany zgadza się na oddanie pieniędzy, najczęściej wystarczy pisemne porozumienie i przelew. Jeżeli darowizna dotyczy nieruchomości, konieczna może być czynność notarialna. Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności to osobna instytucja prawna i nie należy jej mylić z dobrowolnym rozliczeniem między stronami.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 888 oraz art. 896-902 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1993 r., sygn. akt III CZP 156/93
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1994 r., sygn. akt III CZP 60/94