Adwokat nie wykonał umowy i nie zwraca zaliczki – co robić?

Jak ocenić umowę z adwokatem?

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie, na co dokładnie strony się umówiły. Należy sprawdzić, czy była pisemna umowa, korespondencja e-mailowa, wiadomości SMS, potwierdzenie przelewu, faktura, rachunek, pokwitowanie albo choćby wiadomość określająca zakres zlecenia. Ważne jest także to, czy adwokat miał przygotować wezwanie do zapłaty, prowadzić negocjacje, sporządzić pozew, reprezentować klienta w sądzie, czy jedynie zapoznać się ze sprawą i udzielić porady.

Samo podpisanie pełnomocnictwa nie oznacza jeszcze, że pełnomocnik wykonał istotną część zlecenia. Pełnomocnictwo jest dokumentem upoważniającym do działania w imieniu klienta, natomiast wynagrodzenie powinno odpowiadać temu, co rzeczywiście zostało ustalone i wykonane. Jeżeli pełnomocnik twierdzi, że podjął czynności, powinien umieć je wskazać: na przykład sporządzone pismo, wysłane wezwanie, analizę dokumentów, konsultacje, korespondencję z przeciwnikiem, projekt pozwu albo udział w negocjacjach.

Warto przygotować własne zestawienie: kiedy przekazano dokumenty, kiedy zapłacono zaliczkę, co adwokat obiecał wykonać, jakie czynności rzeczywiście wykonał oraz kiedy wypowiedział umowę lub pełnomocnictwo. Takie zestawienie przyda się zarówno w wezwaniu do zapłaty, jak i ewentualnej skardze dyscyplinarnej lub pozwie.

Umowa z adwokatem jako umowa starannego działania

Powierzenie adwokatowi prowadzenia sprawy jest co do zasady traktowane jak umowa o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. Oznacza to, że adwokat nie odpowiada za sam brak wygranej ani za to, że przeciwnik dobrowolnie nie zapłacił. Odpowiada jednak za nienależyte wykonanie zlecenia, brak staranności, niewykonanie uzgodnionych czynności albo brak rozliczenia pieniędzy przyjętych od klienta.

Zgodnie z art. 735 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli ani z umowy, ani z okoliczności nie wynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązał się wykonać je bez wynagrodzenia, za wykonanie zlecenia należy się wynagrodzenie. Jeżeli wysokość wynagrodzenia nie została ustalona, znaczenie ma art. 735 § 2 K.c., zgodnie z którym należy się wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy.

W praktyce oznacza to, że adwokat może pobrać wynagrodzenie za rzeczywiście wykonaną pracę, ale nie powinien zatrzymywać całej zaliczki tylko dlatego, że została wpłacona. Jeżeli strony ustaliły konkretną kwotę za etap sprawy, trzeba ocenić, czy ten etap został wykonany. Jeżeli umowa przewidywała przygotowanie wezwania do zapłaty, a wezwanie nie powstało i nie zostało wysłane, adwokat powinien wyjaśnić, za jakie konkretne czynności zatrzymuje pieniądze.

Wypowiedzenie zlecenia i rozliczenie zaliczki

Klient może wypowiedzieć zlecenie w każdym czasie. Także adwokat może wypowiedzieć zlecenie, ale powinien zrobić to w sposób nienarażający klienta na nieuzasadnioną szkodę, zwłaszcza gdy sprawa ma terminy procesowe lub wymaga pilnych działań.

Podstawowe znaczenie ma art. 746 K.c. Przepis ten stanowi, że dający zlecenie powinien zwrócić przyjmującemu zlecenie wydatki poczynione w celu należytego wykonania zlecenia oraz, przy odpłatnym zleceniu, uiścić część wynagrodzenia odpowiadającą dotychczasowym czynnościom. Jeżeli wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, może powstać także obowiązek naprawienia szkody, ale w relacji klient–adwokat trzeba każdorazowo badać konkretny stan faktyczny.

Jeżeli zlecenie wypowiada adwokat, a wypowiedzenie następuje bez ważnego powodu przy odpłatnym zleceniu, również może ponosić odpowiedzialność za szkodę. Nie można też z góry zrzec się uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z ważnych powodów.

Najważniejszy praktyczny wniosek jest prosty: po zakończeniu współpracy adwokat powinien rozliczyć się z klientem. Jeżeli nic nie zrobił, nie poniósł uzasadnionych wydatków i nie przedstawił wykazu czynności, klient może żądać zwrotu całej zaliczki. Jeżeli wykonał część pracy, może zatrzymać tylko taką część wynagrodzenia, która odpowiada realnemu nakładowi pracy i ustaleniom stron.

Czy adwokat może zatrzymać całą zaliczkę?

To zależy od treści umowy i od tego, co faktycznie zostało wykonane. Jeżeli w umowie wyraźnie wskazano, że określona kwota jest wynagrodzeniem za analizę sprawy i przygotowanie strategii, a adwokat rzeczywiście przeanalizował dokumenty, odbył konsultacje i przedstawił stanowisko, zatrzymanie części albo całości kwoty może być uzasadnione. Jeżeli jednak zaliczka miała pokrywać prowadzenie sprawy, sporządzenie wezwania lub pozwu, a żadna z tych czynności nie została wykonana, zatrzymanie całej kwoty jest trudne do obrony.

Adwokat powinien rozliczać się z klientem rzetelnie i przejrzyście. W sprawach finansowych obowiązuje go szczególna skrupulatność, a klient powinien wiedzieć, jaka jest wysokość honorarium lub sposób jego wyliczenia. Jeżeli adwokat żąda dalszych pieniędzy, powinien wyjaśnić, z czego wynika dopłata, jaki etap sprawy obejmuje i jakie czynności zostały już wykonane.

Znaczenie mogą mieć także zasady etyki adwokackiej. Zgodnie z § 50 Kodeksu Etyki Adwokackiej adwokat powinien zachować szczególną skrupulatność w sprawach finansowych, poinformować klienta o wysokości honorarium lub sposobie jego wyliczenia, a także nie może uzależniać całego honorarium wyłącznie od ostatecznego wyniku sprawy. Dopuszczalne jest natomiast dodatkowe honorarium za pozytywny wynik sprawy.

Jak odzyskać zaliczkę od adwokata?

Pierwszym krokiem powinno być pisemne wezwanie do zapłaty. W wezwaniu warto wskazać datę zawarcia umowy lub udzielenia pełnomocnictwa, kwotę wpłaconej zaliczki, ustalony zakres czynności, brak wykonania uzgodnionych działań oraz żądanie zwrotu pieniędzy w określonym terminie, na przykład 7 albo 14 dni. Warto zażądać także rozliczenia sprawy i przesłania kopii dokumentów, które rzekomo zostały sporządzone lub wysłane.

Do wezwania dobrze jest dołączyć potwierdzenie przelewu, kopię pełnomocnictwa, umowę, korespondencję oraz krótką chronologię zdarzeń. Pismo należy wysłać w sposób pozwalający wykazać doręczenie, na przykład listem poleconym za potwierdzeniem nadania lub e-mailem, jeżeli strony tak się komunikowały.

Jeżeli adwokat nadal odmawia zwrotu pieniędzy, klient może skierować sprawę do sądu cywilnego. Podstawą żądania może być niewykonanie albo nienależyte wykonanie umowy, obowiązek rozliczenia zlecenia, a w niektórych konfiguracjach także bezpodstawne zatrzymanie świadczenia. Konkretna podstawa prawna zależy od treści umowy, dowodów i tego, czy pełnomocnik wykonał jakiekolwiek czynności.

Skarga do izby adwokackiej

Niezależnie od roszczenia o zwrot pieniędzy można rozważyć skargę do właściwej okręgowej izby adwokackiej. Skarga dyscyplinarna nie zastępuje pozwu o zapłatę i sama w sobie nie zawsze doprowadzi do odzyskania pieniędzy, ale może uruchomić ocenę zachowania adwokata pod kątem zasad etyki i obowiązków zawodowych.

W skardze trzeba opisać fakty, wskazać daty, kwoty, zakres zlecenia, brak wykonanych czynności, odmowę rozliczenia oraz dołączyć dowody. Warto pisać rzeczowo, bez ocen obraźliwych i bez przesądzania winy. Najsilniejsze są dokumenty: umowa, pełnomocnictwo, potwierdzenie zapłaty, korespondencja oraz kopia wezwania do zwrotu pieniędzy.

Podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokata może być między innymi postępowanie sprzeczne z prawem, zasadami etyki lub godnością zawodu. W praktyce samorząd bada nie tylko to, czy adwokat wygrał sprawę, ale również czy rzetelnie informował klienta, rozliczył pieniądze, wykonał zlecone czynności i nie naruszył zaufania klienta.

Czy zachowanie adwokata jest wyłudzeniem?

Niewykonanie umowy albo odmowa zwrotu zaliczki najczęściej jest przede wszystkim sporem cywilnym. Aby mówić o oszustwie z art. 286 § 1 Kodeksu karnego, trzeba wykazać, że sprawca, działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadził inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd, wyzyskania błędu albo niezdolności do należytego pojmowania działania.

W praktyce oznacza to konieczność udowodnienia czegoś więcej niż późniejsza bierność lub spór o wynagrodzenie. Trzeba byłoby wykazać, że już w chwili przyjmowania pieniędzy adwokat nie zamierzał wykonać zlecenia albo świadomie wprowadził klienta w błąd co do istotnych okoliczności. Bez takich dowodów organy ścigania mogą uznać sprawę za cywilną.

Nie oznacza to, że klient jest bezradny. Najczęściej skuteczniejszą drogą jest dobrze udokumentowane wezwanie do zapłaty, skarga do samorządu zawodowego oraz pozew o zwrot nienależnie zatrzymanej części zaliczki.

Co powinno znaleźć się w wezwaniu do zapłaty?

Dobre wezwanie do zapłaty powinno być krótkie, konkretne i oparte na dokumentach. Warto w nim wskazać:

• dane klienta i adwokata,
• datę udzielenia zlecenia lub pełnomocnictwa,
• kwotę zapłaconej zaliczki oraz sposób płatności,
• ustalony zakres czynności, na przykład przygotowanie wezwania do zapłaty lub pozwu,
• opis niewykonanych czynności,
• żądanie przedstawienia rozliczenia i wykazu wykonanych prac,
• żądanie zwrotu konkretnej kwoty w wyznaczonym terminie,
• numer rachunku bankowego do zwrotu,
• zapowiedź skierowania sprawy do sądu lub właściwej izby adwokackiej w razie braku reakcji.

Nie trzeba od razu używać bardzo ostrych sformułowań. Często lepszy skutek daje rzeczowe wskazanie, że klient kwestionuje zatrzymanie zaliczki, ponieważ nie otrzymał żadnego dokumentu ani informacji o wykonanych czynnościach. Jeżeli adwokat wykonał część pracy, może przedstawić rozliczenie, a wtedy można ocenić, jaka część wynagrodzenia jest zasadna.